# สมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ กับผดุงครรภ์แผนตะวันตกในสยาม และเอกสาร พ.ศ. 2440

> สมเด็จพระศรีพัชรินทรา ผดุงครรภ์แผนตะวันตก: กรมศิลปากรบันทึกการเลิกอยู่ไฟในราชสำนัก พ.ศ. 2432 และโรงเรียนแพทย์ผดุงครรภ์ พ.ศ. 2439 ก่อนการสำเร็จราชการ พ.ศ. 2440

- ประเภท: อธิบาย · หมวด: Royal
- เผยแพร่: 2026-10-22T14:01:00.000Z · อัปเดต: 2026-10-22T14:01:00.000Z
- โดย: กองบรรณาธิการ THAI DATA, THAI DATA IT BUSINESS ENTERPRISE
- ที่มา: https://thaidata.co.th/royal/queen-saovabha-midwifery-regent-1897/

## สรุปประเด็นสำคัญ

- บทความ **แรกรับวิชาผดุงครรภ์แผนตะวันตกในสยาม** ของกรมศิลปากรบันทึกว่า เมื่อ **พ.ศ. ๒๔๓๒** (ค.ศ. 1889) โปรดเกล้าฯ ให้เลิกการอยู่ไฟในพระบรมมหาราชวัง
- ที่โรงศิริราชพยาบาล ผู้ที่ทำตามวิธีผดุงครรภ์แผนตะวันตกได้รับ**เงินทำขวัญลูกคนละ ๔ บาท** ซึ่งกรมศิลปากรระบุว่าเป็นเงินจำนวนมากในสมัยนั้น
- กรมศิลปากรบันทึกการจัดตั้ง**โรงเรียนแพทย์ผดุงครรภ์และหญิงพยาบาล**โดยพระบำบัดสรรพโรค (หมอฮานส์ อดัมเซน) ใน **พ.ศ. ๒๔๓๙** (ค.ศ. 1896)
- ห้องสมุดกระทรวงพาณิชย์มีหนังสือ พระราชหัตถเลขาส่วนพระองค์ ช่วง **พ.ศ. 2440** (ค.ศ. 1897) ยาว **382 หน้า** ซึ่งสำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีจัดพิมพ์ใน พ.ศ. 2557
- กรมศิลปากรจัดพิมพ์หนังสือเฉลิมพระเกียรติแบ่งเป็น **3 ภาค** ใน พ.ศ. 2507 และสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติจัดทำจดหมายเหตุงานฉลอง **150 ปี** วันพระราชสมภพ ใน พ.ศ. 2559

**สมเด็จพระศรีพัชรินทรา ผดุงครรภ์แผนตะวันตก** คือเรื่องที่กรมศิลปากรบันทึกไว้ในบทความ "แรกรับวิชาผดุงครรภ์แผนตะวันตกในสยาม" ว่าเริ่มจากการเลิกอยู่ไฟในราชสำนักเมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๒ (ค.ศ. 1889) และการจัดตั้งโรงเรียนแพทย์ผดุงครรภ์และหญิงพยาบาลใน พ.ศ. ๒๔๓๙ (ค.ศ. 1896) ส่วนเอกสารของหน่วยงานรัฐอีกชุดหนึ่งบันทึกการสำเร็จราชการแผ่นดิน พ.ศ. 2440 (ค.ศ. 1897)

## สมเด็จพระศรีพัชรินทรา ผดุงครรภ์แผนตะวันตก: เรื่องนี้เริ่มจากอะไร

กรมศิลปากรเล่าว่า ความรู้เรื่องการคลอดมีอยู่ในตำราแพทย์แผนไทยตั้งแต่สมัยอยุธยา เช่น คัมภีร์ปฐมจินดา และเกิดเป็นประเพณีอย่างการอยู่ไฟหลังคลอดและการงดของแสลง ความรู้เหล่านี้มาจากการสังเกตและประสบการณ์ ผสมกับศาสนาและความเชื่อ

วิชาผดุงครรภ์แผนตะวันตกเริ่มเผยแพร่ในสมัยรัชกาลที่ ๓ ผู้มีบทบาทสำคัญคือนายแพทย์แดน บีช แบรดลีย์ หรือหมอบรัดเล มิชชันนารีชาวอเมริกัน ซึ่งแต่งตำราภาษาไทยพร้อมภาพประกอบชื่อ "คัมภีร์ครรภ์ทรักษา" นับเป็นตำราแพทย์แผนตะวันตกเล่มแรก ๆ ของไทย ตำรานี้พิมพ์เผยแพร่และแจกจ่ายแก่หมอหลวง แต่ในระยะแรกวิธีนี้ยังไม่เป็นที่นิยม เพราะขัดกับความเชื่อเรื่องการอยู่ไฟที่ยึดถือกันมานาน ราษฎรเกรงกลัวผลร้ายที่จะเกิดขึ้นหากไม่ได้อยู่ไฟ

กรมศิลปากรระบุว่าในช่วงปลายรัชกาลที่ ๔ มีเหตุการณ์ที่เป็นมูลเหตุให้การผดุงครรภ์แผนตะวันตกได้รับความนิยมมากขึ้นในสมัยต่อมา เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๐ (ค.ศ. 1867) หม่อมเปี่ยมได้อยู่ไฟจนถึงแก่กรรม นับแต่นั้นมา พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นปราบปรปักษ์ ทรงห้ามไม่ให้หม่อมอยู่ไฟเมื่อประสูติโอรสธิดา และเปลี่ยนไปใช้วิธีผดุงครรภ์แผนตะวันตกแทน ปรากฏว่าปลอดภัยสบายดีทุกคราว ประสบการณ์นี้นำไปสู่เหตุการณ์ในสมัยต่อมา

![การอยู่ไฟในอดีตของสยาม ภาพจากบทความของกรมศิลปากร](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/queen-saovabha-midwifery-regent-1897/pc-chakri-yu-fai-siam.webp?v=5736f4cf) _(ภาพ: กรมศิลปากร)_

## จุดเปลี่ยนในราชสำนัก พ.ศ. ๒๔๓๒

บทความของกรมศิลปากรบันทึกลำดับเหตุการณ์ไว้ว่า ถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นปราบปรปักษ์กราบบังคมทูลสมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ ให้ทรงเห็นคุณประโยชน์ของวิธีผดุงครรภ์แผนตะวันตก และทำให้มีพระราชดำริจะเปลี่ยนแปลงวิธีการผดุงครรภ์ในราชสำนัก

จากนั้น ใน พ.ศ. ๒๔๓๒ จึงทรงขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตเลิกอยู่ไฟ และให้หมอเกาแวนพยาบาลตามวิธีผดุงครรภ์แผนตะวันตก ปรากฏผลเป็นที่พอพระราชหฤทัย ตั้งแต่นั้นมาจึงโปรดเกล้าฯ ให้เลิกการอยู่ไฟในพระบรมมหาราชวัง และกรมศิลปากรระบุว่าพวกผู้ดีมีบรรดาศักดิ์นอกวังก็เริ่มทำตามมากขึ้นเรื่อย ๆ

![ภาพวิธีทำคลอดแผนตะวันตกในคัมภีร์ครรภ์ทรักษา ตำราของหมอบรัดเล](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/queen-saovabha-midwifery-regent-1897/pc-chakri-kampee-khanpha-raksa.webp?v=a5b4423b) _(ภาพ: กรมศิลปากร)_

## เงินทำขวัญลูก ๔ บาท ที่โรงศิริราชพยาบาล

ในเวลาเดียวกัน โรงศิริราชพยาบาลต้องการใช้วิธีผดุงครรภ์แผนตะวันตกกับผู้ที่มาคลอดบุตร แต่ราษฎรยังกลัวผลร้ายจากการไม่อยู่ไฟ กรมศิลปากรบันทึกว่า สมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ จึงมีพระราชกระแสรับสั่งชี้แจงแก่ผู้ที่ไปคลอดบุตรในโรงศิริราชพยาบาล จึงทรงชักชวนให้ราษฎรทำตาม และพระราชทานเงินทำขวัญลูกให้ผู้ที่ทำตามพระองค์คนละ ๔ บาท

- กรมศิลปากรระบุว่าเงินจำนวนนี้ถือเป็นเงินจำนวนมากในสมัยนั้น
- ผลคือราษฎรสมัครใจใช้วิธีผดุงครรภ์แผนตะวันตกมากขึ้น จนไม่เหลือผู้ที่ขอรับการอยู่ไฟในโรงศิริราชพยาบาลอีก

## โรงเรียนแพทย์ผดุงครรภ์และหญิงพยาบาล พ.ศ. ๒๔๓๙

ขั้นต่อมาคือการสร้างคน กรมศิลปากรบันทึกว่า สมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ ยังโปรดให้พระบำบัดสรรพโรค (หมอฮานส์ อดัมเซน) จัดตั้งโรงเรียนแพทย์ผดุงครรภ์และหญิงพยาบาลใน พ.ศ. ๒๔๓๙ ผู้เรียนวิชาผดุงครรภ์แผนตะวันตกเพิ่มขึ้นทุกปีและออกรักษาพยาบาลราษฎรทั่วไป มีการผลิตและเผยแพร่ตำราแพทย์และผดุงครรภ์สำหรับคนทั่วไป จนวิธีนี้กลายเป็นวิธีหลักในการพยาบาลหญิงตั้งครรภ์ในที่สุด

## การสำเร็จราชการแผ่นดิน พ.ศ. 2440 ในเอกสารของหน่วยงานรัฐ

อีกบทบาทหนึ่งที่หน่วยงานรัฐเก็บเอกสารไว้ คือช่วงเวลา เสด็จพระราชดำเนินประพาสยุโรป พ.ศ. 2440 ห้องสมุดกระทรวงพาณิชย์มีหนังสือชื่อ "พระราชหัตถเลขาส่วนพระองค์ สมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชทานแด่สมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนี ในเวลาที่ทรงสำเร็จราชการแผ่นดินต่างพระองค์ เมื่อเสด็จพระราชดำเนินประพาสยุโรป พ.ศ. 2440" จัดพิมพ์โดยสำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี ใน พ.ศ. 2557 ยาว 382 หน้า

กรมศิลปากรยังจัดพิมพ์หนังสือ "เฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีในรัชกาลที่ 6 และรัชกาลที่ 7" ใน พ.ศ. 2507 ซึ่งหอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี เผยแพร่เป็นหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ แบ่งเนื้อหาเป็น 3 ภาค

| ภาค | เนื้อหาตามสาระสังเขปของกรมศิลปากร |
| --- | --- |
| ภาคที่ 1 | พระราชประวัติ และจดหมายเหตุ เรื่อง สมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ ทรงดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน |
| ภาคที่ 2 | พระราชกรณียกิจ |
| ภาคที่ 3 | พระราชดำรัส และพระราโชวาท |

## ลำดับเหตุการณ์ สมเด็จพระศรีพัชรินทรา ผดุงครรภ์และเอกสารสำคัญ

| ปี | เหตุการณ์ | แหล่ง |
| --- | --- | --- |
| รัชกาลที่ ๓ | หมอบรัดเลแต่ง "คัมภีร์ครรภ์ทรักษา" ตำราผดุงครรภ์แผนตะวันตกภาษาไทย | กรมศิลปากร |
| พ.ศ. ๒๔๑๐ (ค.ศ. 1867) | กรมหมื่นปราบปรปักษ์เลิกให้หม่อมอยู่ไฟ หันมาใช้วิธีแผนตะวันตก | กรมศิลปากร |
| พ.ศ. ๒๔๓๒ (ค.ศ. 1889) | เลิกการอยู่ไฟในพระบรมมหาราชวัง | กรมศิลปากร |
| พ.ศ. ๒๔๓๙ (ค.ศ. 1896) | จัดตั้งโรงเรียนแพทย์ผดุงครรภ์และหญิงพยาบาล | กรมศิลปากร |
| พ.ศ. 2440 (ค.ศ. 1897) | การสำเร็จราชการแผ่นดินระหว่างรัชกาลที่ ๕ ประพาสยุโรป | ห้องสมุดกระทรวงพาณิชย์ |
| พ.ศ. 2507 (ค.ศ. 1964) | กรมศิลปากรจัดพิมพ์หนังสือเฉลิมพระเกียรติ 3 ภาค | กรมศิลปากร |
| พ.ศ. 2557 (ค.ศ. 2014) | สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีจัดพิมพ์หนังสือ พระราชหัตถเลขาส่วนพระองค์ ยาว 382 หน้า | ห้องสมุดกระทรวงพาณิชย์ |
| พ.ศ. 2559 (ค.ศ. 2016) | สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติจัดทำจดหมายเหตุงานฉลอง 150 ปี วันพระราชสมภพ | ห้องสมุดกระทรวงพาณิชย์ |

## ภาพบันทึก

![หมอบรัดเล (นายแพทย์แดน บีช แบรดลีย์) ผู้แต่งคัมภีร์ครรภ์ทรักษา](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/queen-saovabha-midwifery-regent-1897/pc-chakri-dan-beach-bradley.webp?v=f090b24e) _(ภาพ: กรมศิลปากร)_
![พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นปราบปรปักษ์ ภาพจากบทความของกรมศิลปากร](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/queen-saovabha-midwifery-regent-1897/pc-chakri-krommuen-prappraraphak.webp?v=4ca52ad0) _(ภาพ: กรมศิลปากร)_

## มรดกที่เหลือถึงปัจจุบัน

เรื่องสมเด็จพระศรีพัชรินทรา ผดุงครรภ์แผนตะวันตกทิ้งร่องรอยไว้หลายทาง ตามที่กรมศิลปากรสรุป วิธีผดุงครรภ์แผนตะวันตกกลายเป็นวิธีหลักในการดูแลหญิงตั้งครรภ์ ขณะที่การผดุงครรภ์แผนไทยและการอยู่ไฟได้รับการปรับให้ถูกหลักวิชาจนเป็นการแพทย์ทางเลือกที่ยังนิยมในปัจจุบัน ส่วนเอกสารช่วง พ.ศ. 2440 และหนังสือเฉลิมพระเกียรติยังค้นรายการได้ในเว็บไซต์ของกรมศิลปากรและห้องสมุดกระทรวงพาณิชย์ อ่านบทความอื่นของชุดนี้ได้ที่[หน้ารวมหมวดย่อย](/royal/chakri-dynasty/)

## คำถามที่พบบ่อย

### สมเด็จพระศรีพัชรินทรา ผดุงครรภ์แผนตะวันตก มีบทบาทอย่างไร?

บทความของกรมศิลปากรบันทึกว่า พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นปราบปรปักษ์กราบบังคมทูลสมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ ให้ทรงเห็นคุณประโยชน์ของวิธีผดุงครรภ์แผนตะวันตก ใน พ.ศ. ๒๔๓๒ ตั้งแต่นั้นมาจึงโปรดเกล้าฯ ให้เลิกการอยู่ไฟในพระบรมมหาราชวัง

### เงินทำขวัญลูก 4 บาท ที่โรงศิริราชพยาบาลคืออะไร?

กรมศิลปากรบันทึกว่า เพื่อให้ราษฎรที่มาคลอดบุตรที่โรงศิริราชพยาบาลยอมรับวิธีผดุงครรภ์แผนตะวันตก จึงทรงชักชวนให้ราษฎรทำตาม และพระราชทานเงินทำขวัญลูกให้ผู้ที่ทำตามพระองค์คนละ ๔ บาท ซึ่งถือเป็นเงินจำนวนมากในสมัยนั้น

### โรงเรียนแพทย์ผดุงครรภ์และหญิงพยาบาลตั้งขึ้นเมื่อไร?

กรมศิลปากรบันทึกว่า สมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ ยังโปรดให้พระบำบัดสรรพโรค (หมอฮานส์ อดัมเซน) จัดตั้งโรงเรียนแพทย์ผดุงครรภ์และหญิงพยาบาลใน พ.ศ. ๒๔๓๙ ทำให้มีผู้เข้ารับการศึกษาวิชาผดุงครรภ์แผนตะวันตกเพิ่มขึ้นทุกปี

### มีเอกสารใดบันทึกการสำเร็จราชการแผ่นดิน พ.ศ. 2440?

ห้องสมุดกระทรวงพาณิชย์มีหนังสือ พระราชหัตถเลขาส่วนพระองค์ สมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชทานแด่สมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนี ในเวลาที่ทรงสำเร็จราชการแผ่นดินต่างพระองค์ เมื่อเสด็จพระราชดำเนินประพาสยุโรป พ.ศ. 2440 ยาว 382 หน้า


## แหล่งอ้างอิง

- [แรกรับวิชาผดุงครรภ์แผนตะวันตกในสยาม](https://www.finearts.go.th/promotion/view/22430) — กรมศิลปากร
- [พระราชหัตถเลขาส่วนพระองค์ ... ในเวลาที่ทรงสำเร็จราชการแผ่นดินต่างพระองค์ เมื่อเสด็จพระราชดำเนินประพาสยุโรป พ.ศ. 2440](https://e-library.moc.go.th/book-detail/21864) — ห้องสมุดกระทรวงพาณิชย์
- [เฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีในรัชกาลที่ 6 และรัชกาลที่ 7](https://www.finearts.go.th/chantaburilibrary/view/15719) — กรมศิลปากร (หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี)
- [จดหมายเหตุงานฉลอง 150 ปี วันพระราชสมภพ สมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ](https://e-library.moc.go.th/book-detail/2252) — ห้องสมุดกระทรวงพาณิชย์