# รัชกาลที่ 1 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ผู้สร้างกรุงรัตนโกสินทร์

> ประวัติรัชกาลที่ 1 พ.ศ. 2279–2352 จากกรุงธนบุรีสู่การสร้างกรุงรัตนโกสินทร์ พระบรมมหาราชวัง วัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระราชนิพนธ์ และวันจักรี 6 เมษายน

- ประเภท: อธิบาย · หมวด: Royal
- เผยแพร่: 2026-10-08T18:23:00.000Z · อัปเดต: 2026-10-08T18:23:00.000Z
- โดย: กองบรรณาธิการ THAI DATA, THAI DATA IT BUSINESS ENTERPRISE
- ที่มา: https://thaidata.co.th/royal/rama-1-phutthayotfa-chulalok/

## สรุปประเด็นสำคัญ

- **รัชกาลที่ 1** เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันที่ 20 มีนาคม 2279 และเสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 7 กันยายน 2352 รวม **26,469 วัน** ตามที่หน่วยราชการในพระองค์ระบุ
- วันที่ **6 เมษายน พ.ศ. 2325** ทรงได้รับการอัญเชิญเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ ต่อมาวันนี้เป็นวันจักรี ส่วนหนังสือราชสกุลวงศ์ที่กรมศิลปากรอ้างระบุว่า เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติวันที่ **10 มิถุนายน 2325**
- วันที่ **22 มีนาคม พ.ศ. 2327** อัญเชิญพระแก้วมรกตมาประดิษฐานในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม และ พระราชทานนามพระแก้วมรกตใหม่ว่า พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร
- หนังสือราชสกุลวงศ์ระบุว่ารัชกาลที่ 1 เสด็จดำรงราชสมบัติ **28 ปี** มีพระราชโอรส-ธิดา **42 พระองค์**
- มรดกที่ยังเห็นได้วันนี้ ได้แก่ พระบรมมหาราชวัง วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ศาลหลักเมือง จิตรกรรมรามเกียรติ์ และปฐมบรมราชานุสรณ์ที่เปิดเมื่อวันที่ 6 เมษายน 2475

รัชกาลที่ 1 คือ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช สมเด็จพระปฐมบรมกษัตริยาธิราชแห่งพระราชวงศ์จักรี ทรงได้รับการอัญเชิญเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ เมื่อวันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2325 (ค.ศ. 1782) แล้ว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ย้ายราชธานี จากกรุงธนบุรีข้ามแม่น้ำเจ้าพระยามาสร้างกรุงรัตนโกสินทร์และ พระบรมมหาราชวัง วันที่ 6 เมษายน ยังเป็นวันจักรีมาจนถึงปัจจุบัน

บทความนี้รวบรวมเรื่องราวจากเอกสารของหน่วยราชการในพระองค์และกรมศิลปากรเป็นหลัก ทั้งเหตุการณ์ก่อนขึ้นครองราชย์ การสร้างพระนคร พระราชนิพนธ์ และเรื่องใน พระราชวงศ์ ตามที่บันทึกไว้ จุดที่เอกสารราชการระบุวันที่ไม่ตรงกัน เราใส่ไว้ทั้งสองแบบพร้อมบอกแหล่ง

## รัชกาลที่ 1: ข้อมูลสำคัญโดยสรุป

- พระนามเดิม: ทองด้วง ตามที่กรมศิลปากรอ้างจากหนังสือราชสกุลวงศ์
- เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันที่ 20 มีนาคม 2279 (ค.ศ. 1737)
- พระบรมราชชนก: พระอักษรสุนทรศาสตร์ (ทองดี) ภายหลังสถาปนาเป็น สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก ส่วน พระบรมราชชนนี คือ พระอัครชายา (หยก)
- ทรงได้รับการอัญเชิญเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ วันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2325 ขณะ พระชนมพรรษา 46 พรรษา
- เสด็จดำรงราชสมบัติ 28 ปี และ มีพระราชโอรส-ธิดา 42 พระองค์ ตามหนังสือราชสกุลวงศ์
- เสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 7 กันยายน 2352 พระชนมพรรษา 73 พรรษา

![พระบรมสาทิสลักษณ์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ที่จัดแสดงใน พระบรมมหาราชวัง เขียนขึ้นภายหลังในสมัยรัชกาลที่ 5](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/rama-1-phutthayotfa-chulalok/rama-1-portrait-chakri-hall.webp?v=3d8aaf57) _(ภาพ: ไม่ทราบผู้วาด / Wikimedia Commons (สาธารณสมบัติ))_

[หอศิลป กรมศิลปากร](https://www.finearts.go.th/museumnationalgallery/view/31558) อธิบายว่า พระบรมสาทิสลักษณ์ รัชกาลที่ 1 – 3 ที่เขียนในสมัยรัชกาลที่ 5 จิตรกรอาจวาดจากคำบอกเล่า เพราะไม่เคยมีโอกาสเข้าเฝ้า และอาจอาศัยประติมากรรม พระบรมรูป รัชกาลที่ 1 – 3 ที่ปราสาทพระเทพบิดรเป็นแบบในการศึกษาเทียบเคียง

หน่วยราชการในพระองค์ระบุว่า นับจากวันที่ เสด็จพระราชสมภพ ถึงวันที่ เสด็จสวรรคต รวม 26,469 วัน ตัวเลขนี้คือที่มาของ พระราชพิธีสมมงคล ใน พ.ศ. 2568 ที่เล่าไว้ในหัวข้อมรดกด้านล่าง อีกบทความหนึ่งของ[กรมศิลปากร](https://www.finearts.go.th/promotion/view/36685) ระบุบรรดาศักดิ์ของ พระบรมราชชนก ว่าพระพินิจอักษร (ทองดี) และระบุนามของ พระบรมราชชนนี ว่าดาวเรือง โดยบอกว่าบางเอกสารกล่าวว่าชื่อหยก

## รัชกาลที่ 1 ก่อนขึ้นครองราชย์: จากราชบุรีถึงกรุงธนบุรี

[สำนักศิลปากรที่ 1 ราชบุรี](https://www.finearts.go.th/fad1/view/13096) บันทึกว่า รัชกาลที่ 1 เคยดำรงตำแหน่งหลวงยกกระบัตรเมืองราชบุรีในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย และในเวลาต่อมาเมืองราชบุรีเป็นเมืองหน้าด่านที่ทัพหลวงยกมาตั้งรับศึกพม่าหลายครั้ง ครั้งสำคัญที่สุดคือสงครามเก้าทัพ ปัจจุบันพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ราชบุรี ซึ่งใช้อาคารศาลากลางจังหวัดหลังเก่า จัดแสดง พระบรมรูป ครึ่งองค์ของรัชกาลที่ 1

![พระบรมรูป ครึ่งองค์ของรัชกาลที่ 1 ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ราชบุรี ภาพถ่ายเมื่อ พ.ศ. 2560](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/rama-1-phutthayotfa-chulalok/rama-1-ratchaburi-museum-bust.webp?v=d1e54e53) _(ภาพ: Iudexvivorum / Wikimedia Commons (CC0))_

ในสมัยกรุงธนบุรี เอกสารของหน่วยราชการในพระองค์เล่าว่า เมื่อเกิดเหตุการณ์ไม่เรียบร้อยในอาณาจักรล้านช้าง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ขณะดำรงพระยศเป็นสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก ได้รับพระบรมราชโองการให้เสด็จพระราชดำเนินนำทัพไปปราบปราม เมื่อเหตุการณ์สงบแล้ว จึงได้ ทรงอัญเชิญพระแก้วมรกตจากนครเวียงจันทน์มายังกรุงธนบุรี เมื่อ พ.ศ. 2321

## 6 เมษายน 2325: วันที่รัชกาลที่ 1 ขึ้นครองราชย์

ปลายสมัยกรุงธนบุรีเกิดจลาจลขึ้นในพระนคร ขณะที่ สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก อยู่ในราชการทัพที่เขมร หน่วยราชการในพระองค์ระบุว่าวันที่ 6 เมษายน เป็นดิถีคล้ายวันที่ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เสด็จพระราชดำเนินกลับจากราชการทัพถึงพระนคร และ ทรงได้รับการอัญเชิญเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ เมื่อ พ.ศ. 2325

![ภาพจิตรกรรมฝีมือนายขำ รูปที่ 72 เขียนเมื่อ พ.ศ. 2430 เล่าเหตุการณ์จลาจลในกรุงธนบุรีและการยกทัพกลับจากเขมร](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/rama-1-phutthayotfa-chulalok/rama-1-khum-painting-return-from-cambodia.webp?v=9f33e35e) _(ภาพ: นายขำ / Wikimedia Commons (สาธารณสมบัติ))_

เอกสารราชการให้วันที่ในช่วงนี้ไว้สองวัน หนังสือราชสกุลวงศ์ที่กรมศิลปากรอ้างระบุว่า เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติวันที่ 10 มิถุนายน 2325 และ[พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนครคีรี](https://www.finearts.go.th/pranakornkeereemuseum/view/41597) ก็ระบุวันปราบดาภิเษกเป็นวันที่ 10 มิถุนายน 2325 เช่นกัน ขณะที่หน้าข้อมูล พระบรมมหาราชวัง ของหน่วยราชการในพระองค์บันทึกว่า ทรงประกอบพระราชพิธีปราบดาภิเษก ในวันที่ 13 มิถุนายน 2325 ดังหัวข้อถัดไป ส่วนวันที่ 6 เมษายน เป็นวัน ถวายบังคมพระบรมรูป ประจำปีมาตั้งแต่ พ.ศ. 2461 ดังเล่าไว้ในหัวข้อวันจักรี

หน่วยราชการในพระองค์บันทึกด้วยว่า เมื่อ เสด็จผ่านไอศูรย์ราชสมบัติปราบดาภิเษก เป็นพระปฐมบรมกษัตริย์ราชจักรีวงศ์แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ใน พ.ศ. 2325 นั้น พระชนมพรรษา 46 พรรษา ต่อมาเมื่อสร้างพระนครแล้ว [กรมศิลปากร](https://www.finearts.go.th/promotion/view/7295) บันทึกว่า โปรดให้มีพระราชพิธีบรมราชาภิเษกครั้งที่ 2

![ภาพจิตรกรรมบนเพดานโดม ผลงานของ Galileo Chini ราว พ.ศ. 2454 ใน พระราชวังดุสิต เล่าเหตุการณ์การยกทัพกลับจากเขมร พ.ศ. 2325](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/rama-1-phutthayotfa-chulalok/rama-1-chini-fresco-ananta-samakhom.webp?v=994ba5a6) _(ภาพ: Galileo Chini / Wikimedia Commons (สาธารณสมบัติ))_

## รัชกาลที่ 1 ย้ายราชธานีมาฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา

หน้าข้อมูลการเยี่ยมชม [พระบรมมหาราชวัง](https://www.royaloffice.th/?page_id=13643) ของหน่วยราชการในพระองค์ อธิบายเหตุผลของการย้ายราชธานีไว้สองข้อ ข้อแรก กรุงธนบุรีมีลำน้ำผ่านกลางเมือง ที่เรียกว่าเมืองอกแตก ข้าศึกรุกรานได้ง่าย ข้อสอง พระราชวังกรุงธนบุรี มีวัดขนาบสองด้าน คือวัดแจ้ง (วัดอรุณราชวราราม) และวัดท้ายตลาด (วัดโมลีโลกยาราม) ทำให้ไม่สามารถขยายพระราชวังให้ยิ่งใหญ่เหมือนพระราชวังเมื่อครั้งกรุงศรีอยุธยาได้

พื้นที่ฝั่งตะวันออกเดิมเป็นที่อยู่ของชาวจีนภายใต้การดูแลของพระยาราชาเศรษฐี ชาวจีนกลุ่มนี้ย้ายไปตั้งหลักแหล่งใหม่ระหว่างคลองวัดสามปลื้มถึงคลองวัดสามเพ็ง บริเวณที่ปัจจุบันคือเยาวราช แม่กองในการก่อสร้าง คือ พระยาธรรมาธิกรณ์และพระยาวิจิตรนาวี

วันที่ 13 มิถุนายน พ.ศ. 2325 เวลา 6 นาฬิกา 24 นาที อันเป็นมงคลฤกษ์ เสด็จพระราชดำเนินโดยขบวนพยุหยาตราทางชลมารคจากพระราชวังกรุงธนบุรี ข้ามแม่น้ำเจ้าพระยามายังพระบรมมหาราชวัง ทรงประกอบพระราชพิธีปราบดาภิเษก และเฉลิมพระราชมณเฑียร เมื่อแรกสร้าง พระบรมมหาราชวัง มีเนื้อที่ 132 ไร่ ต่อมาในรัชกาลที่ 2 ขยายเขตด้านทิศใต้อีก 20 ไร่ 2 งาน รวม 152 ไร่ 2 งาน แบ่งเป็นเขตชั้นนอก ชั้นกลาง และชั้นใน

## 21 เมษายน 2325: ยกเสาหลักเมืองและนามกรุงเทพมหานคร

[พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร](https://www.finearts.go.th/thailandmuseum/view/24898) ระบุว่าพระฤกษ์ยกเสาหลักเมืองของพระนครใหม่ ตรงกับวันอาทิตย์ ขึ้น 10 ค่ำ เดือน 6 ปีขาล วันที่ 21 เมษายน พ.ศ. 2325 เวลา 06.54 น. วันนี้จึงนับเป็นวันสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ จากนั้น พระราชทานนาม พระนครใหม่ว่า "กรุงเทพมหานคร บวรรัตนโกสินทร์ มหินทรายุธยา มหาดิลกภพ นพรัตนราชธานีบูรีรมย์ อุดมราชนิเวศน์มหาสถาน อมรพิมานอวตารสถิต สักกะทัตติยวิษณุกรรมประสิทธิ์"

ในรัชกาลที่ 4 มีการเปลี่ยนคำว่า "บวรรัตนโกสินทร์" เป็น "อมรรัตนโกสินทร์" ซึ่งยังใช้อยู่ทุกวันนี้ กรมศิลปากรแปลความหมายไว้ตอนหนึ่งว่า "พระนครอันกว้างใหญ่ดุจเทพนคร อันเป็นที่สถิตของพระแก้วมรกต เป็นนครที่ไม่มีใครสามารถรบชนะ มีความงามอันมั่นคงและเจริญยิ่ง เป็นเมืองหลวงที่บริบูรณ์ด้วยแก้ว 9 ประการ..."

![ศาลหลักเมืองกรุงเทพมหานคร เขตพระนคร มุมจากถนนฝั่งตรงข้าม ภาพถ่ายเมื่อ พ.ศ. 2565](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/rama-1-phutthayotfa-chulalok/rama-1-bangkok-city-pillar-shrine.webp?v=1e56da8a) _(ภาพ: กสิณธร ราชโอรส / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0))_

## รัชกาลที่ 1 กับพระแก้วมรกตและวัดพระศรีรัตนศาสดาราม

หลังย้ายราชธานี โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สร้างวัดไว้ในพระราชฐาน สำหรับประดิษฐานพระแก้วมรกต พระพุทธรูปปางสมาธิที่แกะจากมณีสีเขียวเนื้อเดียวกันทั้งองค์ หน้าตักกว้าง 48.3 เซนติเมตร สูง 66 เซนติเมตร หน่วยราชการในพระองค์ระบุว่าได้อัญเชิญพระแก้วมรกตข้ามฟากจากกรุงธนบุรีมาประดิษฐานในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อวันจันทร์ ที่ 22 มีนาคม พ.ศ. 2327 (ค.ศ. 1784)

พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พระราชทานนามพระแก้วมรกตใหม่ว่า พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร และ มีพระราชศรัทธาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สร้างเครื่องทรงสำหรับฤดูร้อนและเครื่องทรงสำหรับฤดูฝน ถวายเป็นพุทธบูชา จึงเป็น ราชประเพณีเสด็จพระราชดำเนินไปทรงเปลี่ยนเครื่องทรงพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากรปีละ 2 ฤดู แต่นั้นมา ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 3 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สร้างเครื่องทรงสำหรับฤดูหนาว ถวายเป็นพุทธบูชาอีกสำรับหนึ่ง

ใน พระราชพิธีเปลี่ยนเครื่องทรงพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร ทุกวันนี้ เจ้าหน้าที่งานพระแสงต้น กองพระราชพิธี ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายพระแสงดาบคาบค่าย ซึ่งเป็นพระแสงที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สร้างขึ้น เป็นของที่สืบทอดจากรัชกาลที่ 1 มาใช้ในพิธีจนปัจจุบัน

![พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม มุมด้านข้าง ภาพถ่ายเมื่อ พ.ศ. 2561](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/rama-1-phutthayotfa-chulalok/rama-1-emerald-buddha-chapel.webp?v=4d76dedf) _(ภาพ: Christophe95 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0))_

## ศึกสงครามในรัชกาลที่ 1

สามปีหลังรัชกาลที่ 1 สถาปนาพระนคร พระเจ้าปดุงแห่งพม่าเกณฑ์กำลังพลรวม 144,000 นาย จัดเป็น 9 ทัพ ยกเข้ามาพร้อมกัน 5 เส้นทาง ทั้งทางบกและทางเรือ ตามที่[หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่](https://www.finearts.go.th/chiangmailibrary/view/52774) เรียบเรียงไว้ จึงเรียกกันว่าสงครามเก้าทัพ บทความของ[กรมศิลปากร](https://www.finearts.go.th/promotion/view/36685) ระบุลำดับศึกสำคัญในรัชกาลที่ 1 ไว้ ได้แก่

- สงครามเก้าทัพที่ตำบลลาดหญ้า พ.ศ. 2328
- สงครามขับไล่พม่าที่ท่าดินแดง พ.ศ. 2329
- สงครามตีเมืองทวาย พ.ศ. 2330
- สงครามขับไล่พม่าที่เมืองเชียงใหม่ พ.ศ. 2338

## รัชกาลที่ 1 กับกฎหมายตราสามดวง พ.ศ. 2347

งานด้านกฎหมายที่สำคัญของรัชกาลที่ 1 คือการรวบรวมประมวลกฎหมาย [อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร กรมศิลปากร](https://www.finearts.go.th/main/result-search/47141) อธิบายว่า ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ชำระกฎหมายเก่าที่มีมาแต่โบราณ แล้วรวบรวมเป็นประมวลกฎหมายเมื่อ พ.ศ. 2347 โดยประทับดวงตราพระราชสีห์ พระคชสีห์ และบัวแก้ว ไว้เป็นสำคัญ จึงเรียกว่า กฎหมายตราสามดวง ตราพระราชสีห์ ประจำตำแหน่งกรมมหาดไทย ตราพระคชสีห์ ประจำตำแหน่งกรมพระกลาโหม และตราบัวแก้ว ประจำตำแหน่งกรมพระคลัง

ประมวลกฎหมายชุดนี้ลงศักราช 1166 ซึ่งตรงกับ พ.ศ. 2347 และเก็บบทพระอัยการเก่าบางบทที่ลงศักราชย้อนไปถึง พ.ศ. 1899 บทความเดียวกันของกรมศิลปากรจึงใช้บทพระอัยการในกฎหมายตราสามดวงเป็นหลักฐานศึกษาชื่อเมืองชากังราวในสมัยอยุธยา

## พระราชนิพนธ์ และงานศิลปะในรัชกาลที่ 1

ด้านวรรณกรรม หน่วยงานของกรมศิลปากรเผยแพร่ บทละครเรื่องรามเกียรติ์ และ[บทละครเรื่องอิเหนา](https://www.finearts.go.th/literatureandhistory/view/14850) ซึ่งเป็น พระราชนิพนธ์ ในรัชกาลที่ 1 ส่วนสมุดไทยรามเกียรติ์ บทละครในรัชกาลที่ 1 เป็นหนึ่งในเอกสารที่[นำออกจัดแสดง](https://www.finearts.go.th/promotion/view/48393)ในนิทรรศการ "เอกสารล้ำค่าจารึกสยาม" ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร เมื่อ พ.ศ. 2567

อีกเรื่องหนึ่งคือ "กลอนเพลงยาวนิราศเรื่องรบพม่าที่ท่าดินแดง" พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เมื่อคราวที่ เสด็จไปรับศึกพม่าที่กาญจนบุรีปลาย พ.ศ. 2329 ทรงกล่าวถึง สถานที่ต่าง ๆ ตามเส้นทาง เช่น ท่าราบ และย่านเจ็ดเสมียน ดังบทที่กรมศิลปากรยกมาว่า

> "...ถึงท่าราบเหมือนที่ทาบทรวงถวิล ยิ่งโดยดิ้นโหยหวนครวญกระสัน ด้วยได้ทุกข์ฉุกใจมาหลายวัน จนบรรลุเจ็ดเสมียนตำบลมา..."

![ปกหนังสือรบพม่าที่ท่าดินแดง ฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2464](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/rama-1-phutthayotfa-chulalok/rama-1-tha-din-daeng-book-1921.webp?v=fdb8fd95) _(ภาพ: ไม่ทราบผู้จัดทำ / Wikimedia Commons (สาธารณสมบัติ))_

จิตรกรรมฝาผนังเรื่องรามเกียรติ์ที่พระระเบียงวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ก็เริ่มในรัชกาลที่ 1 [หน่วยราชการในพระองค์](https://www.royaloffice.th/?p=95535) ระบุว่า ครั้งแรกเขียนขึ้นในสมัย พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ต่อมามีการเขียนซ่อมหลายครั้ง ภาพที่เห็นปัจจุบันเป็นการเขียนซ่อมในสมัย พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว มีทั้งหมด 178 ห้องภาพ

![จิตรกรรมฝาผนังเรื่องรามเกียรติ์ ห้องที่ 60 ที่พระระเบียงวัดพระศรีรัตนศาสดาราม](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/rama-1-phutthayotfa-chulalok/rama-1-ramakien-mural-room-60.webp?v=2d7559b5) _(ภาพ: หน่วยราชการในพระองค์)_

## ครอบครัวของรัชกาลที่ 1 ตามบันทึกทางการ

หน่วยราชการในพระองค์เล่าว่า ตามธรรมเนียมราชประเพณีที่มีมาแต่โบราณกาล เมื่อพระมหากษัตริย์ทรงรับราชสมบัติ บรมราชาภิเษกแล้ว จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาพระราชบุพการีดำรงพระอิสริยศักดิ์สูงขึ้น ในรัชกาลที่ 1 พระบรมราชชนกและพระบรมราชชนนีสิ้นพระชนม์ไปก่อนแล้ว จึง ทรงสถาปนาพระบรมอัฐิขึ้นไปเป็น "พระปฐมบรมมหาชนก"

นอกจากนี้ยัง สถาปนาพระพี่นางสองพระองค์ ซึ่งดำรงพระชนม์อยู่ ให้มีเกียรติยศสูงยิ่ง พระพี่นางพระองค์ใหญ่ เป็น สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาเทพสุดาวดี และ พระพี่นางพระองค์น้อย เป็น สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ ทั้งสองพระองค์ ทรงเป็นพระโสทรเชษฐภคินี ในรัชกาลที่ 1 ส่วนหนังสือราชสกุลวงศ์ระบุว่า มีพระราชโอรส-ธิดา 42 พระองค์

## ลำดับเหตุการณ์สำคัญในรัชกาลที่ 1

| พ.ศ. (ค.ศ.) | เหตุการณ์ |
| --- | --- |
| 20 มี.ค. 2279 (1737) | เสด็จพระราชสมภพ |
| ปลายสมัยอยุธยา | เป็นหลวงยกกระบัตรเมืองราชบุรี |
| 2321 | อัญเชิญพระแก้วมรกตจากเวียงจันทน์มากรุงธนบุรี |
| 6 เม.ย. 2325 (1782) | เสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ ต่อมาเป็นวันจักรี |
| 21 เม.ย. 2325 (1782) | ยกเสาหลักเมือง วันสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ |
| 10 มิ.ย. 2325 (1782) | วันปราบดาภิเษกตามราชสกุลวงศ์และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนครคีรี |
| 13 มิ.ย. 2325 (1782) | ข้ามแม่น้ำมายัง พระบรมมหาราชวัง ตามมงคลฤกษ์ และ ทรงประกอบพระราชพิธีปราบดาภิเษก ตามบันทึกของหน่วยราชการในพระองค์ |
| 22 มี.ค. 2327 (1784) | อัญเชิญพระแก้วมรกตสู่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม |
| 2328 | สงครามเก้าทัพที่ลาดหญ้า |
| ปลาย 2329 | ศึกพม่าที่ท่าดินแดง และนิราศรบพม่าที่ท่าดินแดง |
| 2347 | ชำระกฎหมายตราสามดวง |
| 7 ก.ย. 2352 (1809) | เสด็จสวรรคต พระชนมพรรษา 73 พรรษา |

## รัชกาลที่ 1 กับที่มาของวันจักรีและปราสาทพระเทพบิดร

ในรัชกาลที่ 5 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ช่างปั้นพระบรมรูป ตามลักษณะเหมือนพระองค์จริง ทรงฉลองพระองค์แบบไทย 4 รัชกาล ตั้งแต่รัชกาลที่ 1 ถึงรัชกาลที่ 4 หล่อที่โรงหล่อหลังวัดพระศรีรัตนศาสดาราม

พ.ศ. 2461 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้จัดการ พระราชพิธีอัญเชิญพระบรมรูป ทั้ง 5 รัชกาลมาประดิษฐานที่ปราสาทพระเทพบิดร ในวันที่ 6 เมษายน และประกาศให้ประชาชนเข้า ถวายบังคม พระบรมรูป เป็นประจำทุกปี ต่อมาเมื่อ พ.ศ. 2475 พระนครครบ 150 ปี มีการสร้างปฐมบรมราชานุสรณ์ ประกอบด้วย พระบรมรูปพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก กับสะพานข้ามแม่น้ำเจ้าพระยา พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินโดยกระบวนพยุหยาตราไปทรงเปิด เมื่อวันที่ 6 เมษายน 2475

![ปราสาทพระเทพบิดร ในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ภาพถ่ายเมื่อ พ.ศ. 2566](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/rama-1-phutthayotfa-chulalok/rama-1-prasat-phra-thep-bidon.webp?v=7d64f4b8) _(ภาพ: Supanut Arunoprayote / Wikimedia Commons (CC BY 4.0))_

ปีถัดมาทางราชการประกาศให้วันที่ 6 เมษายน เป็น วันที่ระลึกมหาจักรีบรมราชวงศ์ และวันหยุดราชการ [กรมศิลปากร](https://www.finearts.go.th/promotion/view/7295) บันทึกว่าในวันที่ 23 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2525 คณะรัฐมนตรีมีมติให้ ถวายพระราชสมัญญา "มหาราช" มีพระนามว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และมติวันที่ 27 เมษายน พ.ศ. 2525 ให้เรียกวันนี้ว่า วันพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และวันที่ระลึกมหาจักรีบรมราชวงศ์

## ภาพบันทึก

![ภาพถ่ายเก่า ปฐมบรมราชานุสรณ์ในวันเปิด 6 เมษายน พ.ศ. 2475](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/rama-1-phutthayotfa-chulalok/rama-1-monument-opening-1932.webp?v=3414e9ad) _(ภาพ: ไม่ทราบผู้ถ่าย / Wikimedia Commons (สาธารณสมบัติ))_
![เงินพดด้วง 1 บาท สมัยรัชกาลที่ 1 ตราจักรกับตรีศูลและบัวอุณาโลม ตามป้ายที่จัดแสดง](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/rama-1-phutthayotfa-chulalok/rama-1-pod-duang-coin.webp?v=95d1ef85) _(ภาพ: Tanakorn Srichaisuphakit / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0))_
![ภาพข่าวพระราชกรณียกิจ วันที่ 14 มกราคม 2568 ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระบรมมหาราชวัง](https://thaidata-co-th.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/thaidata.co.th/images/articles/rama-1-phutthayotfa-chulalok/rama-1-sommongkol-2568-amarin-hall.webp?v=5d7fb468) _(ภาพ: หน่วยราชการในพระองค์)_

## มรดกที่เหลือถึงปัจจุบัน

- **พระบรมมหาราชวัง และวัดพระศรีรัตนศาสดาราม** ยังใช้ประกอบ พระราชพิธีเปลี่ยนเครื่องทรงพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร ทั้ง 3 ฤดู อ่านต่อใน [ประวัติ พระบรมมหาราชวัง](/royal/grand-palace-history/)
- **ศาลหลักเมืองและวันที่ 21 เมษายน** ยังเป็นหมุดหมายวันสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์
- **วันจักรี 6 เมษายน** เวลา 16 นาฬิกา 30 นาที พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินโดยรถยนต์พระที่นั่งจากพระราชวังดุสิตไปยังปฐมบรมราชานุสรณ์ ทรงวางพุ่มดอกไม้ แล้ว เสด็จพระราชดำเนินไปยังวัดพระศรีรัตนศาสดาราม และ ทรงพระดำเนินไปยังปราสาทพระเทพบิดร ส่วนประชาชน เข้าถวายบังคมพระบรมรูปสมเด็จพระบูรพมหากษัตริยาธิราช ที่ปราสาทพระเทพบิดร ได้ตั้งแต่ 8 นาฬิกา ถึง 17 นาฬิกา
- **พระราชพิธีสมมงคล** หน่วยราชการในพระองค์บันทึกว่าในรัชกาลที่ 9 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ตั้งการพระราชพิธีสมมงคล พระชนมายุเท่าพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เมื่อวันที่ 23 พฤษภาคม 2543 และในรัชกาลปัจจุบันมี พระราชพิธีสมมงคล อีกครั้งเมื่อวันที่ 14 มกราคม 2568 ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระบรมมหาราชวัง
- **วรรณกรรมและกฎหมาย** บทละครเรื่องรามเกียรติ์ บทละครเรื่องอิเหนา นิราศรบพม่าที่ท่าดินแดง และกฎหมายตราสามดวง ยังมีฉบับพิมพ์และต้นฉบับในความดูแลของกรมศิลปากร

เรื่องของรัชกาลต่อมาอ่านได้ที่[รัชกาลที่ 2 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย](/royal/rama-2-phutthaloetla-naphalai/) และบทความอื่นในหมวด [ราชวงศ์จักรี](/royal/chakri-dynasty/)

## คำถามที่พบบ่อย

### รัชกาลที่ 1 คือใคร?

รัชกาลที่ 1 คือ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช สมเด็จพระปฐมบรมกษัตริยาธิราชแห่งพระราชวงศ์จักรี เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันที่ 20 มีนาคม 2279 ทรงได้รับการอัญเชิญเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ เมื่อวันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2325 และเสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 7 กันยายน 2352

### ทำไมวันที่ 6 เมษายน จึงเป็นวันจักรี?

เพราะเป็นดิถีคล้ายวันที่ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เสด็จพระราชดำเนินกลับจากราชการทัพถึงพระนคร และทรงได้รับการอัญเชิญเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ เมื่อ พ.ศ. 2325 ปัจจุบันเรียกว่า วันพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และวันที่ระลึกมหาจักรีบรมราชวงศ์

### พระแก้วมรกตมาประดิษฐานที่วัดพระศรีรัตนศาสดารามเมื่อไร?

หน่วยราชการในพระองค์ระบุว่าได้อัญเชิญพระแก้วมรกตข้ามฟากจากกรุงธนบุรีมาประดิษฐานในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อวันจันทร์ ที่ 22 มีนาคม พ.ศ. 2327 แล้ว พระราชทานนามพระแก้วมรกตใหม่ว่า พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร พร้อมทั้ง มีพระราชศรัทธาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สร้างเครื่องทรงสำหรับฤดูร้อนและเครื่องทรงสำหรับฤดูฝน

### รัชกาลที่ 1 มี พระราชนิพนธ์ เรื่องใดบ้าง?

กรมศิลปากรระบุถึงบทละครเรื่องรามเกียรติ์และบทละครเรื่องอิเหนา ซึ่งเป็น พระราชนิพนธ์ ในรัชกาลที่ 1 และกลอนเพลงยาวนิราศเรื่องรบพม่าที่ท่าดินแดง พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เมื่อคราวที่ เสด็จไปรับศึกพม่าที่กาญจนบุรีปลาย พ.ศ. 2329

### รัชกาลที่ 1 เสด็จสวรรคต เมื่อไร และครองราชย์กี่ปี?

รัชกาลที่ 1 เสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 7 กันยายน 2352 หนังสือราชสกุลวงศ์ที่กรมศิลปากรอ้างระบุว่ารัชกาลที่ 1 เสด็จดำรงราชสมบัติ 28 ปี พระชนมพรรษา 73 พรรษา ส่วนหน่วยราชการในพระองค์นับรวมได้ 26,469 วันนับจากวันที่ เสด็จพระราชสมภพ


## แหล่งอ้างอิง

- [วันพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และวันที่ระลึกมหาจักรีบรมราชวงศ์](https://www.royaloffice.th/%e0%b8%9e%e0%b8%a3%e0%b8%b0%e0%b8%a3%e0%b8%b2%e0%b8%8a%e0%b8%9e%e0%b8%b4%e0%b8%98%e0%b8%b5-%e0%b9%81%e0%b8%a5%e0%b8%b0-%e0%b8%a3%e0%b8%b1%e0%b8%90%e0%b8%9e%e0%b8%b4%e0%b8%98%e0%b8%b5/%e0%b8%a3%e0%b8%b1%e0%b8%90%e0%b8%9e%e0%b8%b4%e0%b8%98%e0%b8%b5/%e0%b8%a7%e0%b8%b1%e0%b8%99%e0%b8%9e%e0%b8%a3%e0%b8%b0%e0%b8%9a%e0%b8%b2%e0%b8%97%e0%b8%aa%e0%b8%a1%e0%b9%80%e0%b8%94%e0%b9%87%e0%b8%88%e0%b8%9e%e0%b8%a3%e0%b8%b0%e0%b8%9e%e0%b8%b8%e0%b8%97%e0%b8%98/) — หน่วยราชการในพระองค์
- [พระราชพิธีสมมงคลพระชนมายุเท่าพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พุทธศักราช 2568](https://www.royaloffice.th/14/01/2025/%e0%b8%aa%e0%b8%a1%e0%b8%a1%e0%b8%87%e0%b8%84%e0%b8%a5/) — หน่วยราชการในพระองค์
- [พระราชพิธีเปลี่ยนเครื่องทรงพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร](https://www.royaloffice.th/%e0%b8%9e%e0%b8%a3%e0%b8%b0%e0%b8%a3%e0%b8%b2%e0%b8%8a%e0%b8%9e%e0%b8%b4%e0%b8%98%e0%b8%b5-%e0%b9%81%e0%b8%a5%e0%b8%b0-%e0%b8%a3%e0%b8%b1%e0%b8%90%e0%b8%9e%e0%b8%b4%e0%b8%98%e0%b8%b5/%e0%b8%9e%e0%b8%a3%e0%b8%b0%e0%b8%a3%e0%b8%b2%e0%b8%8a%e0%b8%9e%e0%b8%b4%e0%b8%98%e0%b8%b5/%e0%b8%9e%e0%b8%a3%e0%b8%b0%e0%b8%a3%e0%b8%b2%e0%b8%8a%e0%b8%9e%e0%b8%b4%e0%b8%98%e0%b8%b5%e0%b9%80%e0%b8%9b%e0%b8%a5%e0%b8%b5%e0%b9%88%e0%b8%a2%e0%b8%99%e0%b9%80%e0%b8%84%e0%b8%a3%e0%b8%b7%e0%b9%88-2/) — หน่วยราชการในพระองค์
- [พระโสทรเชษฐภคินี](https://www.royaloffice.th/10/04/2021/%e0%b8%9e%e0%b8%a3%e0%b8%b0%e0%b9%82%e0%b8%aa%e0%b8%97%e0%b8%a3%e0%b9%80%e0%b8%8a%e0%b8%a9%e0%b8%90%e0%b8%a0%e0%b8%84%e0%b8%b4%e0%b8%99%e0%b8%b5/) — หน่วยราชการในพระองค์
- [50Royalinmemory ๒๐ มีนาคม ๒๒๗๙ วันพระราชสมภพพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก (รัชกาลที่ ๑)](https://www.finearts.go.th/museumstorage/view/40646) — กลุ่มทะเบียน คลังพิพิธภัณฑ์และสารสนเทศ กรมศิลปากร
- [เจ็ดเสมียน](https://www.finearts.go.th/main/result-search/31596) — กรมศิลปากร
- [พระบรมมหาราชวัง (ข้อมูลการเยี่ยมชม)](https://www.royaloffice.th/%e0%b8%9e%e0%b8%a3%e0%b8%b0%e0%b8%a3%e0%b8%b2%e0%b8%8a%e0%b8%a7%e0%b8%b1%e0%b8%87%e0%b9%81%e0%b8%a5%e0%b8%b0%e0%b8%9e%e0%b8%a3%e0%b8%b0%e0%b8%a3%e0%b8%b2%e0%b8%8a%e0%b8%99%e0%b8%b4%e0%b9%80%e0%b8%a7/%e0%b8%82%e0%b9%89%e0%b8%ad%e0%b8%a1%e0%b8%b9%e0%b8%a5%e0%b8%81%e0%b8%b2%e0%b8%a3%e0%b9%80%e0%b8%a2%e0%b8%b5%e0%b9%88%e0%b8%a2%e0%b8%a1%e0%b8%8a%e0%b8%a1/%e0%b8%9e%e0%b8%a3%e0%b8%b0%e0%b8%9a%e0%b8%a3%e0%b8%a1%e0%b8%a1%e0%b8%ab%e0%b8%b2%e0%b8%a3%e0%b8%b2%e0%b8%8a%e0%b8%a7%e0%b8%b1%e0%b8%87/) — หน่วยราชการในพระองค์
- [๖ เมษายน วันจักรี](https://www.finearts.go.th/promotion/view/7295) — กรมศิลปากร
- [เมืองชากังราวในกฎหมายตราสามดวงสมัยอยุธยา](https://www.finearts.go.th/main/result-search/47141) — อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร กรมศิลปากร
- [พระบรมสาทิสลักษณ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (รัชกาลที่ 2)](https://www.finearts.go.th/museumnationalgallery/view/31558) — พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หอศิลป กรมศิลปากร