รอบโดฮา 25 ปี ครบ 14 พ.ย. 2026 ย้อนดูปฏิญญา WTO ที่ตั้งเส้นตาย 1 ม.ค. 2005 แต่ไม่จบ ปฏิญญา TRIPS ที่ไทยอ้างตอนใช้สิทธิตามสิทธิบัตรยา และข้อพักอากรอีคอมเมิร์ซ
โดย กองบรรณาธิการ THAI DATA อ่าน 8 นาที ผู้เข้าชม 1
สรุปประเด็นสำคัญ
- รอบโดฮา 25 ปี: รัฐมนตรีสมาชิก WTO รับรองปฏิญญารัฐมนตรีโดฮา (WT/MIN(01)/DEC/1) วันที่ 14 พฤศจิกายน 2001 ในการประชุมรัฐมนตรีครั้งที่ 4 ที่โดฮา กาตาร์ ซึ่งจัด 9–14 พฤศจิกายน 2001
- ข้อ 45 ของปฏิญญากำหนดให้การเจรจาจบ ไม่เกิน 1 มกราคม 2005 และใช้หลัก single undertaking คือไม่มีอะไรตกลงจนกว่าจะตกลงได้ทุกเรื่อง เส้นตายนั้นผ่านไปโดยการเจรจาไม่จบ
- ปฏิญญาว่าด้วย TRIPS กับสาธารณสุขที่รับรองวันเดียวกันยืนยันว่าสมาชิกมีสิทธิออก compulsory licence และกำหนดเองได้ว่าอะไรคือภาวะฉุกเฉินของประเทศ ส่วนการแก้ไขความตกลง TRIPS ที่ตามมามีผลวันที่ 23 มกราคม 2017
- ไทยใช้สิทธิตามสิทธิบัตรยาช่วงปลายปี พ.ศ. 2549 (ค.ศ. 2006) ถึงต้นปี พ.ศ. 2551 (ค.ศ. 2008) รวม 7 รายการ และประกาศของกรมควบคุมโรคสำหรับยา efavirenz อ้างปฏิญญาโดฮาเป็นเหตุผล
- ข้อพักการเก็บอากรศุลกากรกับการส่งข้อมูลทางอิเล็กทรอนิกส์ที่ปฏิญญาโดฮาต่ออายุไว้ ไม่ได้รับการต่ออายุในการประชุมรัฐมนตรีครั้งที่ 14 เดือน มีนาคม 2026 ตามที่ WTO ระบุ
รอบโดฮา 25 ปี ครบวันที่ 14 พฤศจิกายน 2026 เพราะในวันนั้นของปี 2001 รัฐมนตรีสมาชิกองค์การการค้าโลก (WTO) รับรองปฏิญญารัฐมนตรีโดฮาที่เปิดรอบการเจรจาการค้ารอบใหม่ พร้อมปฏิญญาว่าด้วยความตกลง TRIPS กับสาธารณสุขอีกฉบับ ปฏิญญาฉบับแรกตั้งเส้นตายให้เจรจาจบไม่เกิน 1 มกราคม 2005 แต่เมื่อครบรอบโดฮา 25 ปี การเจรจายังไม่จบเป็นแพ็กเกจเดียว
รอบโดฮาคืออะไร และทำไมนับรอบโดฮา 25 ปีจากวันที่ 14 พ.ย.
WTO อธิบายว่ารอบโดฮา (Doha Round) คือรอบการเจรจาการค้าล่าสุดของสมาชิก มีเป้าหมายปฏิรูประบบการค้าโลกด้วยการลดอุปสรรคทางการค้าและแก้กฎการค้า งานครอบคลุมราว 20 ด้าน และเรียกกันกึ่งทางการว่า Doha Development Agenda เพราะเป้าหมายหลักคือให้ประเทศกำลังพัฒนามีโอกาสทางการค้าดีขึ้น
รอบนี้เปิดอย่างเป็นทางการในการประชุมรัฐมนตรี WTO ครั้งที่ 4 ที่โดฮา กาตาร์ ระหว่างวันที่ 9 ถึง 14 พฤศจิกายน 2001 เอกสาร WT/MIN(01)/DEC/1 ระบุว่าปฏิญญารับรองวันที่ 14 พฤศจิกายน 2001 และลงวันที่เผยแพร่ 20 พฤศจิกายน 2001 รัฐมนตรียังรับรองข้อตัดสินใจเรื่องปัญหาการปฏิบัติตามความตกลงเดิมของประเทศกำลังพัฒนา ซึ่ง WTO บันทึกว่ามีประเด็นถูกยกขึ้นมาราว 100 เรื่องก่อนการประชุม และตกลงได้แล้วในหรือก่อนการประชุมกว่า 40 เรื่องภายใต้ 12 หัวข้อ
ปฏิญญาโดฮา 14 พ.ย. 2001 สัญญาอะไรไว้
เนื้อหาของปฏิญญาที่เป็นจุดตั้งต้นของรอบโดฮา 25 ปีมีหลายข้อที่ยังถูกพูดถึงจนวันนี้
- เกษตร: สมาชิกผูกพันจะเจรจาอย่างครอบคลุมเพื่อเปิดตลาดสินค้าเกษตรอย่างมีนัยสำคัญ ลดการอุดหนุนส่งออกทุกรูปแบบโดยมุ่งเลิกในที่สุด และลดการอุดหนุนภายในที่บิดเบือนการค้าอย่างมาก
- เส้นตาย: ข้อ 45 กำหนดให้การเจรจาตามปฏิญญาจบไม่เกินวันที่ 1 มกราคม 2005 และให้การประชุมรัฐมนตรีครั้งที่ 5 ทบทวนความคืบหน้า
- ตกลงทั้งหมดหรือไม่ตกลงเลย: ข้อ 47 ให้ผลการเจรจาทุกเรื่อง ยกเว้นการปรับปรุงความตกลงว่าด้วยการระงับข้อพิพาท เป็น single undertaking ซึ่ง WTO อธิบายว่า "ไม่มีอะไรตกลงจนกว่าจะตกลงได้ทุกเรื่อง" แต่ข้อตกลงที่ได้ก่อนอาจใช้ชั่วคราวหรือใช้จริงได้
- อีคอมเมิร์ซ: ข้อ 34 ให้ทำงานตามแผนงานด้านพาณิชย์อิเล็กทรอนิกส์ที่เริ่มจากปฏิญญาวันที่ 20 พฤษภาคม 1998 ต่อไป และประกาศว่าสมาชิกจะคงแนวปฏิบัติไม่เก็บอากรศุลกากรกับการส่งข้อมูลทางอิเล็กทรอนิกส์ไว้จนถึงการประชุมรัฐมนตรีครั้งที่ 5
ข้อ single undertaking คือเหตุผลสำคัญที่การเจรจาช้า เพราะเรื่องเกษตร สินค้าอุตสาหกรรม และบริการผูกเป็นห่อเดียว ประเทศที่ไม่พอใจหัวข้อหนึ่งจึงหยุดหัวข้ออื่นได้ด้วย
ปฏิญญา TRIPS กับสาธารณสุข: ส่วนที่ใช้จริงมากที่สุดในรอบโดฮา 25 ปี
ปฏิญญาฉบับที่สอง (WT/MIN(01)/DEC/2) รับรองวันเดียวกัน เนื้อหาเปิดด้วยการยอมรับว่าปัญหาสาธารณสุขของประเทศกำลังพัฒนาร้ายแรง โดยเฉพาะ HIV/AIDS วัณโรค และมาลาเรีย สาระสำคัญมีดังนี้
- ข้อ 4: สมาชิกตกลงว่าความตกลง TRIPS "ไม่ได้และไม่ควรห้าม" สมาชิกจากการใช้มาตรการปกป้องสาธารณสุข และควรตีความเพื่อส่งเสริมการเข้าถึงยาของทุกคน
- ข้อ 5: สมาชิกแต่ละรายมีสิทธิออก compulsory licence และกำหนดเหตุผลเองได้ มีสิทธิกำหนดว่าอะไรคือภาวะฉุกเฉินของชาติ และวิกฤตสาธารณสุขอย่าง HIV/AIDS วัณโรค มาลาเรีย หรือโรคระบาดอื่นถือเป็นภาวะฉุกเฉินได้
- ข้อ 6: สั่งให้คณะมนตรี TRIPS หาทางออกให้ประเทศที่ผลิตยาเองไม่ได้ภายในสิ้นปี 2002
หลังจากนั้น WTO รับรองข้อตัดสินใจเรื่องสิทธิบัตรกับสาธารณสุขในปี 2003 ในรูปข้อยกเว้นชั่วคราว (waiver) และสมาชิกอนุมัติให้แก้ไขความตกลง TRIPS วันที่ 6 ธันวาคม 2005 เพื่อทำให้ข้อตัดสินใจนั้นเป็นการถาวร การแก้ไขมีผลวันที่ 23 มกราคม 2017 หลังสมาชิกสองในสามยอมรับ และสมาชิกที่ยังไม่ยอมรับมีเวลาถึง 31 ธันวาคม 2027 ตามเอกสาร WT/L/1228
ไทยใช้ปฏิญญาโดฮาอย่างไรในช่วงรอบโดฮา 25 ปี
บทที่ 12 ของรายงานสุขภาพที่เผยแพร่บนเว็บไซต์ hiso.or.th บันทึกว่าไทยใช้สิทธิตามสิทธิบัตรยา (compulsory licensing หรือ CL ซึ่งรายงานเรียกอีกชื่อว่า government use) ช่วงปลายปี พ.ศ. 2549 (ค.ศ. 2006) ถึงต้นปี พ.ศ. 2551 (ค.ศ. 2008) รวม 7 รายการ เป็นยาต้านไวรัส 2 รายการ ยาโรคหัวใจ 1 รายการ และยารักษามะเร็ง 4 รายการ โดยอาศัยมาตรา 51 ของ พ.ร.บ.สิทธิบัตร พ.ศ. 2522 ที่ให้กระทรวง ทบวง กรม ใช้สิทธิตามสิทธิบัตรเพื่อบริการสาธารณะได้
ประกาศของกรมควบคุมโรคสำหรับยาต้านไวรัส efavirenz ที่รายงานฉบับนี้ยกมา อธิบายว่าราคายาในไทยสูงเป็นสองเท่าของยาสามัญในอินเดีย และอ้างปฏิญญาโดฮาว่าด้วย TRIPS กับสาธารณสุขว่าสมาชิกมีสิทธิปกป้องสาธารณสุขและส่งเสริมการเข้าถึงยา จากนั้นกรมควบคุมโรคมอบให้องค์การเภสัชกรรมใช้สิทธิแทน รายงานเดียวกันบันทึกว่ามาตรการนี้ถูกตอบโต้ทั้งจากบริษัทยาและหน่วยงานต่าง ๆ
รายงานฉบับนี้มีวันที่บางจุดคลาดเคลื่อน เช่น ระบุปีของการประชุมโดฮาเป็น 1999 บทความนี้จึงใช้วันที่ของการประชุมตามเอกสารของ WTO เป็นหลัก
ลำดับเหตุการณ์รอบโดฮา 25 ปี
| วันที่ | เกิดอะไรขึ้น |
|---|---|
| 20 พ.ค. 1998 | ปฏิญญารัฐมนตรีเรื่องพาณิชย์อิเล็กทรอนิกส์ระดับโลก ต้นทางของแผนงานอีคอมเมิร์ซ |
| 9–14 พ.ย. 2001 | การประชุมรัฐมนตรี WTO ครั้งที่ 4 ที่โดฮา กาตาร์ |
| 14 พ.ย. 2001 | รับรองปฏิญญารัฐมนตรีโดฮา และปฏิญญาว่าด้วย TRIPS กับสาธารณสุข |
| 2003 | WTO รับรองข้อตัดสินใจเรื่องสิทธิบัตรกับสาธารณสุขในรูปข้อยกเว้นชั่วคราว (waiver) |
| 1 ม.ค. 2005 | เส้นตายตามข้อ 45 ผ่านไปโดยการเจรจายังไม่จบ |
| 6 ธ.ค. 2005 | สมาชิกอนุมัติการแก้ไขความตกลง TRIPS เพื่อให้ข้อตัดสินใจปี 2003 เป็นการถาวร |
| พ.ศ. 2549–2551 (ค.ศ. 2006–2008) | ไทยใช้สิทธิตามสิทธิบัตรยา 7 รายการ |
| 7 ธ.ค. 2013 | รับรอง Bali Package ซึ่งมีความตกลงอำนวยความสะดวกทางการค้า (TFA) |
| 15–19 ธ.ค. 2015 | การประชุมที่ไนโรบีรับรอง Nairobi Package รวมการยกเลิกการอุดหนุนส่งออกสินค้าเกษตร |
| 23 ม.ค. 2017 | การแก้ไขความตกลง TRIPS มีผล |
| 22 ก.พ. 2017 | ความตกลง TFA มีผลหลังสมาชิกสองในสามให้สัตยาบัน |
| 2024 | กลุ่มสมาชิกที่ร่วมเจรจาสรุปความตกลงด้านพาณิชย์อิเล็กทรอนิกส์ (ECA) |
| มี.ค. 2026 | การประชุมรัฐมนตรีครั้งที่ 14 ไม่มีมติต่ออายุแผนงานอีคอมเมิร์ซและข้อพักอากร |
| 8 พ.ค. 2026 | กลุ่มสมาชิกกลุ่มหนึ่งประกาศว่าจะไม่เก็บอากรกับการส่งข้อมูลทางอิเล็กทรอนิกส์ระหว่างกัน |
| 31 ธ.ค. 2027 | เส้นตายให้สมาชิกที่เหลือยอมรับการแก้ไขความตกลง TRIPS |
รอบโดฮา 25 ปีสำเร็จเป็นส่วน ๆ
แม้การเจรจาทั้งห่อจะไม่จบตามเส้นตาย แต่ตลอดรอบโดฮา 25 ปีสมาชิกเลือกตกลงบางเรื่องได้ก่อน หน้า Doha Round ของ WTO ระบุ Nairobi Package (ธันวาคม 2015) และ Bali Package (ธันวาคม 2013) ไว้ในรายการเอกสารล่าสุดของรอบนี้
- Bali Package (2013): มีความตกลงอำนวยความสะดวกทางการค้า (Trade Facilitation Agreement) ซึ่ง WTO อธิบายว่ามีบทบัญญัติเร่งการเคลื่อนย้าย ตรวจปล่อย และผ่านพิธีการสินค้า รวมถึงสินค้าผ่านแดน ความตกลงนี้มีผลวันที่ 22 กุมภาพันธ์ 2017
- Nairobi Package (2015): WTO เรียกข้อตัดสินใจยกเลิกการอุดหนุนส่งออกสินค้าเกษตรว่าเป็นการตัดสินใจทางประวัติศาสตร์ ประเทศพัฒนาแล้วต้องเลิกทันทียกเว้นสินค้าไม่กี่รายการ และประเทศกำลังพัฒนาต้องเลิกภายในปี 2018 ยกเว้นบางกรณีที่ได้เวลานานกว่า
หลังรอบโดฮา 25 ปี เรื่องที่ปฏิญญาปี 2001 ตั้งไว้ในข้อเกษตรจึงได้คำตอบเฉพาะเรื่องการอุดหนุนส่งออก ส่วนการเปิดตลาดและการอุดหนุนภายในยังไม่ได้ข้อยุติแบบที่ปฏิญญาเขียนไว้
ข้อพักอากรอีคอมเมิร์ซหลังรอบโดฮา 25 ปี
ในวาระรอบโดฮา 25 ปี ข้อ 34 ของปฏิญญาโดฮาให้สมาชิกคงแนวปฏิบัติไม่เก็บอากรกับการส่งข้อมูลทางอิเล็กทรอนิกส์ แนวปฏิบัตินี้ต่ออายุในการประชุมรัฐมนตรีหลายครั้ง จนหน้า Electronic commerce ของ WTO ระบุว่าแผนงานด้านพาณิชย์อิเล็กทรอนิกส์ทำงานตั้งแต่ปี 1998 ถึงต้นปี 2026 และเมื่อไม่มีมติในการประชุมรัฐมนตรีครั้งที่ 14 เดือนมีนาคม 2026 ให้ต่ออายุทั้งแผนงานและข้อพักอากร สมาชิกจึงกำลังหาทางต่อผ่านการหารือกับประธานคณะมนตรีใหญ่
ก่อนครบรอบโดฮา 25 ปี WTO ยังบันทึกว่าตั้งแต่วันที่ 8 พฤษภาคม 2026 สมาชิกกลุ่มหนึ่งยื่นหนังสือผูกพันว่าจะไม่เก็บอากรกับการส่งข้อมูลทางอิเล็กทรอนิกส์ระหว่างกัน ส่วนความตกลงด้านพาณิชย์อิเล็กทรอนิกส์ (ECA) ที่กลุ่มผู้เจรจาสรุปในปี 2024 เป็นความตกลงหลายฝ่ายที่สมาชิกเลือกเข้าร่วม
บทเรียนจากรอบโดฮา 25 ปีสำหรับองค์กรไทยวันนี้
รอบโดฮา 25 ปีให้บทเรียนกับองค์กรไทยอย่างน้อย 4 ข้อ
- กติกาการค้าดิจิทัลไม่ได้อยู่ตัว: ข้อพักอากรที่ธุรกิจซอฟต์แวร์ เกม คอนเทนต์ และบริการดิจิทัลข้ามพรมแดนพึ่งมา 28 ปีไม่ได้ต่ออายุแบบพหุภาคีแล้ว องค์กรไทยที่ขายบริการดิจิทัลให้ลูกค้าต่างประเทศควรติดตามว่าประเทศปลายทางอยู่ในกลุ่มที่ผูกพันไม่เก็บอากรหรือไม่ และดูประกาศของหน่วยงานไทยเรื่องท่าทีของไทย
- ความตกลงที่จบแล้วใช้ได้จริง: TFA ที่มาจากรอบโดฮามีผลตั้งแต่ปี 2017 ผู้ส่งออกและผู้นำเข้าไทยควรรู้ว่าบทบัญญัติเรื่องการตรวจปล่อยและสินค้าผ่านแดนเป็นข้อผูกพันของสมาชิก WTO ไม่ใช่แค่นโยบายของแต่ละประเทศ
- สิทธิตามสิทธิบัตรมีกรอบชัด: กรณีของไทยช่วงปี พ.ศ. 2549–2551 แสดงว่าการใช้สิทธิตามข้อ 5 ของปฏิญญา TRIPS ต้องทำตามกฎหมายในประเทศ แจ้งผู้ทรงสิทธิ และรับแรงกดดันทางการค้าที่ตามมา ธุรกิจยาและเวชภัณฑ์จึงควรเข้าใจทั้งสิทธิบัตรและข้อยกเว้นด้านสาธารณสุข
- เส้นตายของการเจรจาพหุภาคีมักเลื่อน: รอบโดฮา 25 ปีที่ยังไม่จบทั้งห่อเตือนว่าแผนธุรกิจไม่ควรผูกกับวันที่ที่การเจรจาประกาศไว้ แต่ควรผูกกับข้อตกลงที่มีผลแล้ว
ย้อนดูเรื่องการค้าโลกช่วงเดียวกันได้ในจีนเข้า WTO 25 ปี ซึ่งที่ประชุมโดฮาอนุมัติเมื่อ 10 พฤศจิกายน 2001 และติดตามเรื่องอื่นได้ที่หมวดประวัติศาสตร์
คำถามที่พบบ่อย
รอบโดฮาคืออะไร?
รอบโดฮา (Doha Round) หรือ Doha Development Agenda ซึ่งครบรอบโดฮา 25 ปีในเดือนพฤศจิกายน 2026 คือรอบการเจรจาการค้าล่าสุดของสมาชิก WTO ที่เปิดอย่างเป็นทางการในการประชุมรัฐมนตรีครั้งที่ 4 ที่โดฮา กาตาร์ เดือนพฤศจิกายน 2001 ครอบคลุมราว 20 ด้าน เช่น เกษตร สินค้าอุตสาหกรรม และบริการ โดยตั้งเป้าให้ประเทศกำลังพัฒนาได้ประโยชน์จากการค้ามากขึ้น
รอบโดฮา 25 ปีครบวันไหน และทำไมนับวันที่ 14 พฤศจิกายน?
รอบโดฮา 25 ปีครบวันที่ 14 พฤศจิกายน 2026 เพราะปฏิญญารัฐมนตรีโดฮาและปฏิญญาว่าด้วย TRIPS กับสาธารณสุขได้รับการรับรองวันที่ 14 พฤศจิกายน 2001 ซึ่งเป็นวันสุดท้ายของการประชุม เอกสารทั้งสองฉบับลงวันที่เผยแพร่ 20 พฤศจิกายน 2001
รอบโดฮาเจรจาจบแล้วหรือยัง?
ยังไม่จบเป็นแพ็กเกจเดียวตามที่ตั้งใจ ปฏิญญาโดฮากำหนดเส้นตายไว้ไม่เกิน 1 มกราคม 2005 แต่เมื่อครบรอบโดฮา 25 ปี สมาชิกตกลงได้เป็นส่วน ๆ เช่น Bali Package ปี 2013 ที่มีความตกลงอำนวยความสะดวกทางการค้า และ Nairobi Package ปี 2015 ที่ยกเลิกการอุดหนุนส่งออกสินค้าเกษตร
ปฏิญญาโดฮาเกี่ยวกับยาในไทยอย่างไร?
ปฏิญญาว่าด้วย TRIPS กับสาธารณสุขซึ่งรับรองวันเดียวกับที่นับรอบโดฮา 25 ปี ยืนยันว่าสมาชิก WTO มีสิทธิออก compulsory licence เพื่อปกป้องสาธารณสุข ไทยใช้สิทธิตามสิทธิบัตรยา 7 รายการช่วงปี พ.ศ. 2549–2551 ตามมาตรา 51 ของ พ.ร.บ.สิทธิบัตร และประกาศสำหรับยาต้านไวรัส efavirenz อ้างปฏิญญานี้เป็นเหตุผล
แหล่งอ้างอิง
- Doha Ministerial Declaration (WT/MIN(01)/DEC/1) — World Trade Organization
- Declaration on the TRIPS agreement and public health (WT/MIN(01)/DEC/2) — World Trade Organization
- The Doha Round — World Trade Organization
- Amendment of the TRIPS Agreement — World Trade Organization
- Electronic commerce — World Trade Organization
- Chapter 12 Support for Access to Essential Drugs and Compulsory Licensing of Drugs — HISO
บุคคล องค์กร และสถานที่ในข่าวนี้
เลือกชื่อเพื่ออ่านข่าวทั้งหมดที่กล่าวถึง ตัวเลขคือจำนวนข่าว
- องค์กรและบริษัท
- WTO10กรมควบคุมโรค29
- ประเทศและสถานที่
- กาตาร์40อินเดีย146
พบข้อมูลคลาดเคลื่อน? แจ้งกองบรรณาธิการ