ประวัติลอยกระทง: ตำนานนางนพมาศ จารึกสุโขทัย และหลักฐานที่หน่วยงานไทยบันทึกไว้
ประวัติลอยกระทง ตามเอกสารกรมศิลปากรและกระทรวงวัฒนธรรม เรื่องนางนพมาศมาจากตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ ส่วนจารึกสุโขทัยมีแต่ “เผาเทียน เล่นไฟ” ไม่มีคำว่าลอยกระทง
โดย กองบรรณาธิการ THAI DATA อ่าน 8 นาที
สรุปประเด็นสำคัญ
- ประวัติลอยกระทงตามกระทรวงวัฒนธรรม: ประเพณีลอยกระทงไม่มีหลักฐานระบุแน่ชัดว่าเริ่มตั้งแต่เมื่อใด และศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหงมีแต่ชื่อ “เผาเทียน เล่นไฟ”
- เรื่องนางนพมาศทำกระทงรูปดอกบัวมาจากตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ ซึ่งหอสมุดแห่งชาติชลบุรี กรมศิลปากร ระบุว่าเป็น พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 3)
- ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรประเมินจากเนื้อหาของหนังสือว่าน่าจะแต่งระหว่าง พ.ศ. 2376–2394 ส่วนหอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี เขียนว่าลอยกระทงมีมาตั้งแต่ราว พ.ศ. 1800
- กระทรวงวัฒนธรรมระบุว่ากระทงใบตองระยะแรกจำกัดอยู่ในราชสำนักกรุงเทพฯ และแพร่หลายทั่วประเทศราว พ.ศ. 2500 พร้อม “เพลงลอยกระทง” ของสุนทราภรณ์
- ลอยกระทงปีนี้ตรงกับวันอังคารที่ 24 พฤศจิกายน 2569 ส่วนงานลอยกระทง เผาเทียน เล่นไฟ ที่อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยจัด 15–24 พฤศจิกายน 2569
ประวัติลอยกระทงที่คนไทยคุ้นเคยคือเรื่องนางนพมาศคิดทำกระทงรูปดอกบัวในสมัยสุโขทัย แต่กระทรวงวัฒนธรรมระบุว่าประเพณีลอยกระทงไม่มีหลักฐานระบุแน่ชัดว่าเริ่มตั้งแต่เมื่อใด และศิลาจารึกสมัยสุโขทัยไม่มีชื่อ “ลอยกระทง” มีแต่ “เผาเทียน เล่นไฟ” ปีนี้วันลอยกระทงตรงกับวันอังคารที่ 24 พฤศจิกายน 2569
ประวัติลอยกระทง ฉบับที่คนไทยคุ้น: นางนพมาศกับกระทงดอกบัว
เรื่องที่เล่าต่อกันมามีโครงเรื่องเดียวกันในเอกสารของหน่วยงานรัฐหลายแห่ง ปฏิทินวัฒนธรรมของกระทรวงวัฒนธรรมเล่าว่า นางนพมาศ หรือ ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ สนมเอกของพระร่วง คิดประดิษฐ์กระทงดอกบัวขึ้นเป็นคนแรกแทนการลอยโคม และยกข้อความจากหนังสือนางนพมาศมาว่า
"ครั้นวันเพ็ญเดือน ๑๒ ข้าน้อยได้กระทำโคมลอย คิดตกแต่งให้งามประหลาดกว่าโคมสนมกำนัลทั้งปวง..."
ตามเรื่องเล่าเดียวกัน เมื่อสมเด็จพระร่วงเจ้าได้เสด็จฯ ทางชลมารค ทอดพระเนตรกระทงของนางนพมาศก็ทรงพอพระราชหฤทัย จึงโปรดให้ถือเป็นเยี่ยงอย่าง และให้จัดประเพณีลอยกระทงขึ้นเป็นประจำทุกปี
หอสมุดแห่งชาติชลบุรี กรมศิลปากรอธิบายรายละเอียดของกระทงในเรื่องนี้ว่าทำเป็นรูปดอกบัวกมุท ซึ่งเป็นดอกบัวพิเศษที่บานในเวลากลางคืนเพียงปีละครั้งเท่านั้น และยกข้อความตอนที่ พระร่วงเจ้าได้ทอดพระเนตรและรับรู้ในความหมาย ก็พอพระทัยเป็นอย่างมาก จึงมีพระราชดำรัสว่า
“แต่นี้สืบไปเบื้องหน้าโดยลำดับกษัตริย์ในสยามประเทศ ถึงกาลนักขัตฤกษ์วันเพ็ญเดือน ๑๒ ให้ทำโคมเป็นรูปดอกบัวอุทิศสักการบูชาพระพุทธบาทนัมมทานที ตราบเท่ากัลปวสาน”
ประวัติลอยกระทง ในหลักฐานสมัยสุโขทัย: มีแต่ “เผาเทียน เล่นไฟ”
หลักฐานร่วมสมัยในประวัติลอยกระทงกลับไม่ได้พูดถึงกระทงเลย กระทรวงวัฒนธรรมเขียนว่า ในศิลาจารึกสมัยสุโขทัยและเอกสารร่วมสมัยไม่มีชื่อ “ลอยกระทง” แม้แต่ในศิลาจารึกของพ่อขุนรามคำแหงก็มีแต่ชื่อ “เผาเทียน เล่นไฟ” ซึ่งเป็นงานรื่นเริงที่ใหญ่ที่สุดของกรุงสุโขทัย คนจึงเชื่อกันว่างานนี้น่าจะเป็นงานลอยกระทง
ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ในบทความของ ดร.ตรงใจ หุตางกูร (19 พฤศจิกายน 2564) อ่านข้อความเดียวกันต่างออกไป บทความชี้ว่าวลี “เผาเทียน เล่นไฟ” มาจากตอนที่ว่าด้วยงานเทศกาลบุญช่วงทอดกฐินหลังออกพรรษา ซึ่งไม่เกี่ยวข้องกับเทศกาลลอยกระทง ข้อความในจารึกตอนนั้นคือ
“... เที้ยรย่อมคนเสียดกัน เข้ามาดูท่านเผาเทียน ท่านเล่นไฟ เมืองสุโขทัยนี้มีดั่งจักแตก ...”
บทความเดียวกันอธิบายว่า การนำนางนพมาศ ประเพณีลอยกระทง และกรุงสุโขทัยมารวมกันภายใต้แนวคิด “ลอยกระทง เผาเทียน เล่นไฟ” เป็นการใช้ทุนทางวัฒนธรรมส่งเสริมการท่องเที่ยวอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยในยุคปัจจุบัน
ประวัติลอยกระทง ที่มาของหนังสือนางนพมาศ: สองแหล่งเขียนไม่ตรงกัน
ต้นทางของประวัติลอยกระทงฉบับนางนพมาศคือหนังสือ “นางนพมาศ หรือตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์” ซึ่งแหล่งข้อมูลระบุที่มาไว้ต่างกัน
| แหล่ง | สิ่งที่ระบุ |
|---|---|
| หอสมุดแห่งชาติชลบุรี กรมศิลปากร | การทำกระทงปรากฏในตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 3) |
| ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร | ถ้าแต่งในแผ่นดินรัชกาลที่ 3 ช่วงที่แต่งควรอยู่ระหว่าง พ.ศ. 2376–2394 และถ้ากรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ (พ.ศ. 2354–2388) มีส่วนเกี่ยวข้อง ช่วงที่แต่งควรอยู่ระหว่าง พ.ศ. 2376–2388 |
| หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี กรมศิลปากร | ประเพณีลอยกระทงมีมาตั้งแต่ครั้งกรุงสุโขทัยเป็นราชธานี ประมาณ พ.ศ. 1800 (อ้างอิงหนังสือวันสำคัญ 2 เล่ม) |
เบาะแสในหนังสือนางนพมาศ ที่ชี้ว่าไม่ได้แต่งสมัยสุโขทัย
ส่วนนี้ของประวัติลอยกระทงมาจากศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ซึ่งใช้รายละเอียดในหนังสือเองเป็นเบาะแสว่าไม่ได้แต่งในสมัยสุโขทัย ดังนี้
- สำนวนภาษา ต่างจากไตรภูมิพระร่วง แต่พ้องกับสำนวนอยุธยาตอนปลายถึงรัตนโกสินทร์ตอนต้น
- ภูมิศาสตร์ หนังสือบรรยายว่ากรุงสุโขทัย “มีแม่น้ำรอบเมือง” ซึ่งตรงกับกรุงศรีอยุธยามากกว่า ขณะที่แม่น้ำยมอยู่ห่างจากตัวเมืองสุโขทัยราว 10 กิโลเมตร
- ชื่อชนชาติ การกล่าวถึง “ฝรั่ง” หลายเชื้อชาติแสดงว่าเขียนหลัง พ.ศ. 2054 (ค.ศ. 1511) ปีที่โปรตุเกสยึดมะละกา และ “แขกมห่น” แสดงว่าเขียนหลัง พ.ศ. 2069 (ค.ศ. 1526) ปีสถาปนาจักรวรรดิโมกุล
- “ฝรั่งการะหนี่” ชี้ไปที่สหพันธรัฐเยอรมันซึ่งก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. 2358 (ค.ศ. 1815) เรื่องจึงควรแต่งหลังปีนั้น
- ความสัมพันธ์กับสหรัฐ เกณฑ์สุดท้ายคือสนธิสัญญาไมตรีและพาณิชย์ระหว่างสยามกับสหรัฐ พ.ศ. 2376 (ค.ศ. 1833) บทความจึงประเมินช่วงที่แต่งไว้ที่ พ.ศ. 2376–2394
บทความยังระบุว่าชื่อ “นพมาศ” แปลว่าทองเนื้อเก้า และไม่พบในเอกสารหรือจารึกใดในประวัติศาสตร์ แต่ชื่อ “ศรีจุฬาลักษณ์” ปรากฏทั้งในเอกสารฝ่ายอยุธยาและจารึกสมัยสุโขทัย ส่วนใจความหลักของหนังสือไม่ใช่การทำกระทง แต่เป็นเรื่องลักษณะกุลสตรีในอุดมคติ แนวปฏิบัติตนของพระสนม และคำพรรณนาพิธีประจำแต่ละเดือนโดยย่อ
ประวัติลอยกระทงช่วงรัตนโกสินทร์: จากราชสำนักสู่ทั้งประเทศ
ประวัติลอยกระทงช่วงนี้ชัดเจนกว่า กระทรวงวัฒนธรรมเล่าว่าประเพณีลอยกระทงที่ทำด้วยใบตองในระยะแรก จำกัดอยู่แต่ในราชสำนักกรุงเทพฯ เท่านั้น ซึ่งมีรายละเอียดพรรณนาอยู่ในหนังสือพระราชพงศาวดาร รัชกาลที่ 3 ว่า กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ ราชธิดาในพระองค์โปรดได้แต่งกระทงเล่นทุกปี จากนั้นจึงขยายตัวเป็นลำดับ
- แพร่หลายสู่ราษฎรในกรุงเทพฯ
- ขยายไปยังหัวเมืองใกล้เคียงในบริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา
- นิยมแพร่หลายทั่วประเทศราว พ.ศ. 2500 หรือก่อนหน้านั้นไม่นาน
- “เพลงลอยกระทง” ในจังหวะของสุนทราภรณ์เผยแพร่ทางวิทยุกระจายเสียง จนลอยกระทงกลายเป็นประเพณีสำคัญของคนไทยทั่วประเทศ
ความหมายในประวัติลอยกระทง: บูชา ขอขมา และอ่านระดับน้ำ
ความหมายของประวัติลอยกระทงมีหลายชั้นตามที่หอสมุดแห่งชาติของกรมศิลปากรสองแห่งรวบรวมไว้
- พิธีพราหมณ์ หอสมุดแห่งชาติชลบุรีระบุว่าเดิมเป็นพิธีบูชาพระอิศวร พระนารายณ์ และพระพรหม ต่อมาได้ถือตามหลักพุทธศาสนา เพื่อบูชาพระบรมสารีริกธาตุ พระจุฬามณีในชั้นดาวดึงส์ และลอยโคมเพื่อบูชาพระพุทธบาท
- แม่น้ำนัมมทานที หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี อธิบายว่าเป็นแม่น้ำในแคว้นทักขิณาบถของอินเดีย ปัจจุบันเรียกว่าแม่น้ำเนรพุทท
- ขอขมาแม่น้ำ การลอยกระทงยังเป็นการแสดงความกตัญญูและขอขมาที่ล่วงล้ำแม่น้ำโดยรู้เท่าไม่ถึงการณ์
- จังหวะของน้ำ หอสมุดแห่งชาติจันทบุรีอธิบายว่าชาวบ้านรู้จากประสบการณ์ว่าเดือนสิบเอ็ด (ราวตุลาคม) น้ำขึ้นนองหลาก เดือนสิบสอง (ราวพฤศจิกายน) น้ำจะทรงตัวคือไม่ขึ้นไม่ลง และเดือนอ้ายถึงเดือนยี่น้ำจะลดลง
ลำดับเหตุการณ์ ประวัติลอยกระทง
| ช่วงเวลา | เหตุการณ์ในประวัติลอยกระทง | แหล่ง |
|---|---|---|
| สมัยสุโขทัย | ศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหงมีชื่อ “เผาเทียน เล่นไฟ” ไม่มีชื่อ “ลอยกระทง” | กระทรวงวัฒนธรรม |
| ประมาณ พ.ศ. 1800 | หอสมุดแห่งชาติจันทบุรีระบุว่าประเพณีลอยกระทงมีมาตั้งแต่ครั้งกรุงสุโขทัยเป็นราชธานี | กรมศิลปากร |
| หลัง พ.ศ. 2054 และ 2069 | ชื่อ “ฝรั่ง” และ “แขกมห่น” ในหนังสือนางนพมาศชี้ว่าเขียนหลังช่วงนี้ | ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร |
| หลัง พ.ศ. 2358 | ชื่อ “ฝรั่งการะหนี่” ชี้ไปที่สหพันธรัฐเยอรมัน | ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร |
| พ.ศ. 2376–2394 | ช่วงที่หนังสือนางนพมาศน่าจะแต่ง ในแผ่นดินรัชกาลที่ 3 | ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร |
| รัชกาลที่ 3 | กระทงใบตองจำกัดอยู่ในราชสำนักกรุงเทพฯ กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพแต่งกระทงทุกปี | กระทรวงวัฒนธรรม |
| ประมาณ พ.ศ. 2500 | ลอยกระทงแพร่หลายทั่วประเทศ พร้อมเพลงลอยกระทงของสุนทราภรณ์ | กระทรวงวัฒนธรรม |
| 15–24 พฤศจิกายน 2569 | งานประเพณีลอยกระทง เผาเทียน เล่นไฟ ที่อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย | กรมศิลปากร |
| 24 พฤศจิกายน 2569 | วันลอยกระทงปีนี้ ตรงกับวันอังคาร | ข่าวลอยกระทง 2569 ของเรา |
มรดกที่เหลือถึงปัจจุบัน
ประวัติลอยกระทงที่ยังถกเถียงกันไม่ได้ทำให้ประเพณีนี้สำคัญน้อยลง หลายส่วนของเรื่องเล่ายังอยู่ในงานปีนี้
- ชื่องานที่สุโขทัย อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยใช้ชื่องานประเพณีลอยกระทง เผาเทียน เล่นไฟ จัดระหว่างวันที่ 15–24 พฤศจิกายน 2569 กำหนดการและบัตรแสงสีเสียงอยู่ในข่าวลอยกระทงสุโขทัย 2569
- ประกวดนางนพมาศ หอสมุดแห่งชาติจันทบุรีระบุว่าหลายแห่งยังจัดประกวดกระทง ประกวดนางนพมาศ และมีมหรสพสมโภชในตอนกลางคืน
- วัสดุของกระทง หอสมุดแห่งชาติจันทบุรีแนะนำให้ใช้วัสดุที่ย่อยสลายได้ง่าย เช่น ใบตอง กาบกล้วย กาบพลับพลึง เปลือกมะพร้าว หรือกระดาษ
- ลอยกระทงในเมือง จุดลอยกระทงของกรุงเทพมหานครและวันจัดงานแต่ละจุดอยู่ในข่าวลอยกระทง 2569 กทม. 5 จุด
ในประวัติลอยกระทง เรื่องเล่าว่าใครเป็นคนแรกที่ทำกระทงจึงเป็นทั้งตำนานและหลักฐานทางวรรณกรรมของต้นรัตนโกสินทร์ ขณะที่หลักฐานสมัยสุโขทัยบอกเพียงว่าเมืองนี้เคยมีงาน “เผาเทียน เล่นไฟ” ที่คนแน่นจนเมืองแทบแตก อ่านเรื่องอื่นในหมวดประวัติศาสตร์
ภาพบันทึก
คำถามที่พบบ่อย
ประวัติลอยกระทงเริ่มจากสมัยสุโขทัยจริงไหม?
ประวัติลอยกระทงยังไม่มีข้อยุติ กระทรวงวัฒนธรรมระบุว่าไม่มีหลักฐานระบุแน่ชัดว่าเริ่มตั้งแต่เมื่อใด และศิลาจารึกสมัยสุโขทัยไม่มีชื่อ “ลอยกระทง” มีแต่ “เผาเทียน เล่นไฟ” ขณะที่หอสมุดแห่งชาติสองแห่งของกรมศิลปากรเขียนว่าประเพณีนี้เริ่มตั้งแต่สมัยสุโขทัย
นางนพมาศคือใคร เกี่ยวกับประวัติลอยกระทงอย่างไร?
ในประวัติลอยกระทงฉบับที่คุ้นกัน นางนพมาศ หรือท้าวศรีจุฬาลักษณ์ คือสนมเอกของพระร่วงที่คิดทำกระทงรูปดอกบัวแทนการลอยโคม เรื่องนี้มาจากหนังสือนางนพมาศ หรือตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ ซึ่งศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรชี้ว่าชื่อ “นพมาศ” ไม่พบในเอกสารหรือจารึกใดในประวัติศาสตร์
หนังสือนางนพมาศ ต้นเรื่องประวัติลอยกระทง แต่งขึ้นเมื่อไร?
หอสมุดแห่งชาติชลบุรี กรมศิลปากร ระบุว่าตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์เป็น พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 3) ส่วนศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรประเมินจากชื่อชนชาติในเรื่องว่าน่าจะแต่งระหว่าง พ.ศ. 2376–2394 ซึ่งเป็นส่วนสำคัญของประวัติลอยกระทงที่หลายคนไม่รู้
ลอยกระทงแพร่หลายทั่วประเทศตั้งแต่เมื่อไร?
ตามประวัติลอยกระทงของกระทรวงวัฒนธรรม การลอยกระทงที่ทำด้วยใบตองระยะแรกจำกัดอยู่แต่ในราชสำนักกรุงเทพฯ แล้วแพร่สู่ราษฎรในกรุงเทพฯ และหัวเมืองลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ก่อนนิยมแพร่หลายทั่วประเทศราว พ.ศ. 2500 พร้อมเพลงลอยกระทงของสุนทราภรณ์ทางวิทยุ
ลอยกระทง 2569 ตรงกับวันไหน?
ลอยกระทงปีนี้ ซึ่งเป็นโอกาสทบทวนประวัติลอยกระทง ตรงกับวันอังคารที่ 24 พฤศจิกายน 2569 ซึ่งเป็นวันเพ็ญเดือน 12 ส่วนงานประเพณีลอยกระทง เผาเทียน เล่นไฟ จังหวัดสุโขทัย ที่อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยจัดระหว่างวันที่ 15–24 พฤศจิกายน 2569 ตามประกาศของกรมศิลปากร
แหล่งอ้างอิง
- ประวัติความเป็นมาของวันลอยกระทง — ปฏิทินวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม
- เรื่อง ประเพณีลอยกระทง — หอสมุดแห่งชาติ ชลบุรี กรมศิลปากร
- เรื่อง “วันลอยกระทง” — หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี กรมศิลปากร
- หรือนางนพมาศในประวัติศาสตร์ มิได้ทำกระทง แต่เป็นวีรสตรีผู้ค้ำบัลลังก์ ? — ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)
- ขอเชิญเที่ยวงานประเพณีลอยกระทง เผาเทียน เล่นไฟ จังหวัดสุโขทัย ปี 2569 — กรมศิลปากร
บุคคล องค์กร และสถานที่ในข่าวนี้
เลือกชื่อเพื่ออ่านข่าวทั้งหมดที่กล่าวถึง ตัวเลขคือจำนวนข่าว
- องค์กรและบริษัท
- กรมศิลปากร55
พบข้อมูลคลาดเคลื่อน? แจ้งกองบรรณาธิการ