บ้านดาลีที่ Portlligat สเปน: กระท่อมชาวประมงที่โตเป็นบ้าน สวนมะกอก และสระว่ายน้ำ

บ้านดาลี หรือ Casa-Museu Salvador Dalí ที่อ่าว Portlligat เมือง Cadaqués แคว้น Catalonia ประเทศสเปน คือบ้านที่ซัลวาดอร์ ดาลี เริ่มจากกระท่อมชาวประมงหลังเล็กในปี 1930 แล้วต่อเติมต่อเนื่องราว 40 ปี จนเป็นบ้านถาวรหลังเดียวของเขา วันนี้ Fundació Gala-Salvador Dalí เปิดให้ชมบ้านพร้อมสวนมะกอก โดยต้องจองวันและเวลาล่วงหน้าทุกครั้ง

บทความนี้พาเดินดูบ้านดาลีตั้งแต่กระท่อมหลังแรก ผังบ้านที่วกวนเหมือนเขาวงกต สตูดิโอที่หันรับแสงทิศเหนือ สวนมะกอกบนขั้นบันไดหินแห้ง ไปจนถึงลานและสระว่ายน้ำที่ใช้รับแขก โดยอ้างหน้าเว็บของมูลนิธิที่ดูแลบ้าน แผนผังนำชมของพิพิธภัณฑ์ และหน้ามรดกวัฒนธรรมของรัฐบาลแคว้น Catalonia (Generalitat de Catalunya) ภาพในบทความเป็นภาพตัวบ้าน สวน และภูมิทัศน์เท่านั้น ไม่มีภาพผลงานศิลปะของดาลี

ซัลวาดอร์ ดาลี คือใคร ทำไมบ้านดาลีจึงสำคัญ

ไทม์ไลน์คู่ของมูลนิธิ บันทึกว่า Salvador Dalí i Domènech เกิดปี 1904 ส่วนบทความของ Montse Aguer ผู้อำนวยการศูนย์ดาลีศึกษา (Centre d'Estudis Dalinians) ของมูลนิธิ เรียก Figueres ว่าเมืองเกิดของเขา และระบุว่าเขาเสียชีวิตปี 1989 มูลนิธิเรียกดาลีว่าศิลปินครบเครื่อง (total artist) เพราะนอกจากจิตรกรรมแล้วยังทำประติมากรรม งานวาดเส้น ภาพพิมพ์ ภาพยนตร์ แฟชั่น และเขียนทั้งความเรียงและนวนิยาย

บ้านดาลีสำคัญเพราะเป็นบ้านถาวรหลังเดียวของเขา หน้าบ้านพิพิธภัณฑ์ของมูลนิธิ ระบุว่าที่นี่คือที่ที่เขาอยู่และทำงานเป็นประจำ จนเมื่อ Gala เสียชีวิตในปี 1982 เขาจึงย้ายไปอยู่ปราสาท Púbol ส่วน Aguer เขียนว่า Portlligat เป็นทั้งบ้านถาวรหลังเดียวและสตูดิโอที่สำคัญที่สุดของดาลี

บ้านหลังนี้ยังเป็นหนึ่งในสามจุดของ "สามเหลี่ยมดาลี" (Dalinian Triangle) ที่มูลนิธิดูแล ร่วมกับ Dalí Theatre-Museum ที่ Figueres และปราสาท Gala Dalí ที่ Púbol หน้าคำถามที่พบบ่อย ของมูลนิธิแนะนำให้เผื่อเวลาอย่างน้อยสองวันถ้าจะชมให้ครบทั้งสามแห่ง เพราะจาก Figueres ไป Portlligat ต้องเดินทางราว 40 กิโลเมตร

จากกระท่อมชาวประมงปี 1930: บ้านดาลีเริ่มต้นอย่างไร

ไทม์ไลน์ของมูลนิธิบันทึกว่า Gala มาพักร้อนที่ Cadaqués ในปี 1929 และได้พบดาลีในปีนั้น ปี 1930 ทั้งสองเริ่มใช้ชีวิตร่วมกัน หน้าบ้านพิพิธภัณฑ์เล่าว่าในปีเดียวกันดาลีมาตั้งรกรากในกระท่อมชาวประมงหลังเล็กที่ Portlligat เพราะติดใจภูมิทัศน์ แสง และความโดดเดี่ยวของที่นี่ ส่วนสารานุกรม Enciclopèdia Catalana ระบุว่าดาลีซื้อกระท่อมหลังนั้นในปี 1930 เช่นกัน

กระท่อมหลังแรกคือฐานของบ้านดาลีทั้งหลัง ตลอด 40 ปีต่อมาดาลีต่อเติมจากจุดนั้นจนเป็นบ้านอย่างที่เห็นวันนี้ หน้ามรดกวัฒนธรรมของ Generalitat de Catalunya ระบุว่าเขาทยอยซื้อกระท่อมแบบเดียวกันเพิ่ม และหน้าคำถามที่พบบ่อยของมูลนิธิก็ระบุว่าบ้านเกิดจากกระท่อมชาวประมงเดิมหลายหลังรวมกัน หน้าของ Generalitat ยังระบุว่าดาลีกับ Gala ออกแบบตัวอาคารร่วมกัน

ดาลีอธิบายบ้านของตัวเองไว้ในคำพูดที่มูลนิธิยกมา ว่าบ้านเป็นเหมือน "โครงสร้างทางชีววิทยาจริง ๆ" และ "แรงผลักดันใหม่แต่ละครั้งในชีวิตของเราได้เซลล์ใหม่ของมันเอง คือห้องของมัน" มูลนิธิจึงเรียกสถาปัตยกรรมของบ้านดาลีว่าเป็นแบบ "เซลล์" (cellular) ที่งอกห้องใหม่เพิ่มทีละห้อง

บ้านดาลีขยายตัวอย่างไร: 9 ช่วงบนแผนผังของพิพิธภัณฑ์

แผนผังนำชม (PDF) ของพิพิธภัณฑ์มีภาพชุด "วิวัฒนาการของบ้าน" (The evolution of the house) แสดงรูปร่างของบ้านดาลีใน 9 ช่วงปี คือ 1930, 1932, 1936, 1949, 1950, 1953, 1958, 1963 และ 1972 ภาพชุดนี้วาดจากแบบของสำนักงาน Estudi d'Oriol Clos ที่ทำให้แคตตาล็อก Dalí. Arquitectura (บาร์เซโลนา ปี 1996) แผนผังแสดงเพียงรูปทรงของแต่ละช่วง ไม่ได้บอกว่าช่วงไหนสร้างห้องใด เราจึงไม่ระบุแทน

ระหว่างช่วงปี 1936 กับ 1949 บนแผนผัง ไทม์ไลน์ของมูลนิธิบันทึกว่าปี 1940 ดาลีกับ Gala ลี้ภัยไปสหรัฐอเมริกาเพราะสงครามโลกครั้งที่ 2 และกลับมาที่ Portlligat ในปี 1948 Enciclopèdia Catalana เขียนว่าหลังกลับจากสหรัฐฯ ดาลีตั้งสตูดิโอถาวรที่นี่และอยู่เป็นประจำจนถึงปี 1982

อีกห้องที่มีปีกำกับชัดคือห้องรูปไข่ (Oval Room) ไทม์ไลน์ฝั่งของ Gala ลงปี 1961 ไว้กับหัวข้อ "The Oval Room: a space of her own in Portlligat" ซึ่งบอกว่าห้องนี้คือพื้นที่ของ Gala เองในบ้านดาลี

สถาปัตยกรรมของบ้านดาลี: เขาวงกตรอบห้องโถงหมี

หน้าของ Generalitat de Catalunya บรรยายบ้านดาลีว่าเป็นโครงสร้างแบบเขาวงกต จัดวางรอบห้องที่เรียกว่า Saló de l'Óssa หรือห้องโถงหมี จากห้องกลางนี้ บ้านแตกออกเป็นห้องเล็กต่อกันเป็นทอด เชื่อมด้วยทางเดิน พื้นต่างระดับเล็กน้อย และทางตัน แผนผังนำชมของพิพิธภัณฑ์เรียกห้องนี้ว่า Rebedor de l'ós (Hall of the bear) และวางไว้ที่ทางเข้าชั้นล่าง

หน้าต่างของแต่ละห้องในบ้านดาลีมีรูปทรงและขนาดต่างกัน แต่หน้าของ Generalitat ระบุว่ามีจุดร่วมเดียวกัน คือทุกบานเปิดให้เห็นอ่าว Portlligat ซึ่งเป็นภาพที่วนกลับมาในงานของดาลีครั้งแล้วครั้งเล่า

หน้าคำถามที่พบบ่อยของมูลนิธิอธิบายสิ่งที่ผู้มาเยือนจะรู้สึกได้ทันที คือบ้านเกิดจากกระท่อมหลายหลัง ทางขึ้นลงจึงเป็นบันไดแคบและไม่สม่ำเสมอ ประกอบกับภูมิประเทศของแหลม Cap de Creus ทำให้บ้านดาลีเข้าถึงยากสำหรับผู้ที่เคลื่อนไหวไม่สะดวก และไม่รองรับรถเข็นวีลแชร์

นักเขียน Josep Pla เคยบรรยายบ้านหลังนี้ว่า "น่าประหลาดใจ พิเศษ และไม่เคยเห็นมาก่อน" ตามที่หน้าของ Generalitat ยกมา หน้าเดียวกันระบุว่าบ้านเป็นที่หลบภัยที่ดาลีใช้ "ชีวิตแบบมักน้อยและแยกตัว" หลังจากอยู่ปารีสมาหลายปี

ห้องต่าง ๆ ในบ้านดาลี: ส่วนตัว สตูดิโอ และพื้นที่กลางแจ้ง

มูลนิธิแบ่งบ้านดาลีเป็นสามส่วนตามการใช้ชีวิต หน้าบ้านพิพิธภัณฑ์ระบุว่า

• ส่วนชีวิตส่วนตัว ห้อง 1–5 และ 8–13 (แผนผังฉบับ PDF เขียนว่าชั้นล่างกับห้อง 8–13)
• สตูดิโอ ห้อง 6 และ 7 มีข้าวของจำนวนมากที่เกี่ยวกับงานศิลปะของดาลี
• พื้นที่กลางแจ้ง ห้อง 14–20 คือสวนมะกอกและลาน ซึ่งตั้งใจไว้สำหรับชีวิตสาธารณะและงานสร้างสรรค์ชั่วคราว

ชื่อห้องบนแผนผังนำชมได้แก่ ห้องโถงหมี ห้องอาหาร ห้องสมุด ระเบียง Office ห้องนางแบบ (Model's room) ห้องทำงาน (Workshop) ห้องเหลือง (Yellow room) ห้องนก (Bird's room) ห้องนอน ห้องแต่งตัวของ Gala ห้องตู้ (Cupboard's room) และห้องรูปไข่ ต่อด้วยพื้นที่ด้านนอก คือห้องอาหารฤดูร้อน กรงนกพิราบ หอหม้อ (Tower of the Pots) ประติมากรรม Christ of the Rubbish สวนมะกอก ลาน สระว่ายน้ำ โรงรถที่กลายเป็นห้องฉายวิดีทัศน์ และจุดชมวิว

แผนผังไม่ได้ให้หมายเลขของทุกห้อง เราจึงระบุหมายเลขเฉพาะที่หน้าทางการเขียนไว้ หน้าคำถามที่พบบ่อยระบุว่าการชมแบ่งเป็นช่วงที่มีเจ้าหน้าที่นำชม 30 นาทีกับช่วงที่เดินชมเอง รวมแล้วใช้เวลาราว 1 ชั่วโมง

สตูดิโอของบ้านดาลีที่หันรับแสงทิศเหนือ

บทความ The Portlligat Studio and the Others ของ Montse Aguer อธิบายว่าบ้านดาลีที่ Portlligat เป็นพื้นที่เรียบง่าย ล้อมด้วยทะเลและธรรมชาติดิบ และหันไปทางทิศเหนือเพื่อรับแสงที่ดีที่สุดตามคำแนะนำของ Leonardo da Vinci ที่นี่ดาลีทำงานตามกิจวัตรและตารางเวลาที่เคร่งครัด และทำงานจนแสงอาทิตย์หมด

Aguer เขียนว่าดาลีทำให้ทั้งบ้านและทุกอย่างที่เกิดขึ้นในบ้านหมุนรอบแนวคิดเรื่องสตูดิโอ ทั้งในทางจิตวิญญาณและทางปฏิบัติ สตูดิโอของเขาจึงไม่ได้มีห้องเดียว แต่รวมห้องต่าง ๆ ที่ใช้ทำงานในแต่ละช่วงเวลา และพื้นที่ด้านนอกที่กลายเป็นฉากของการแสดงสดและงาน happening ซึ่ง Aguer ระบุว่าดาลีเป็นผู้บุกเบิก

ภูมิทัศน์ของ Portlligat, Cadaqués และแหลม Cap de Creus ที่เห็นผ่านหน้าต่างสตูดิโอ Aguer ระบุว่ากลายเป็นกรอบภาพของงานบางชิ้นที่สร้างในห้องนี้ ไทม์ไลน์ของมูลนิธิลงปี 1949 ไว้กับภาพ Leda Atomica และ The Madonna of Portlligat ซึ่งชื่อภาพหลังมีชื่ออ่าวนี้อยู่ด้วย