พระราชวังดุสิต: ประวัติจากสวนดุสิตในรัชกาลที่ 5 พระที่นั่ง พระตำหนัก และบทบาทถึงปัจจุบัน

พระราชวังดุสิต เป็นพระราชวังที่ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น ภายหลังเสด็จกลับจากการประพาสยุโรปครั้งที่ 1 เมื่อ พ.ศ. 2440 (ค.ศ. 1897) เริ่มจากพลับพลาใน “สวนดุสิต” เมื่อ พ.ศ. 2442 แล้วขยายเป็นหมู่ พระที่นั่ง และ พระตำหนัก ทางตะวันออกเฉียงเหนือของพระนคร ปัจจุบัน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ยัง เสด็จออก ณ พระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต ใน พระราชกรณียกิจ

บทความนี้รวบรวมประวัติของ พระราชวังดุสิต จากแหล่งทางการ ได้แก่ กรมศิลปากร สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ หน่วยราชการในพระองค์ สำนักงานเขตดุสิต และสำนักงาน กปร. ครอบคลุมที่มา พระที่นั่ง และ พระตำหนัก สำคัญ การใช้งานในแต่ละรัชกาล และสิ่งที่เหลือถึงวันนี้ ส่วน พระที่นั่งอนันตสมาคม และ พระที่นั่งวิมานเมฆ มีบทความแยกของแต่ละองค์

ที่มาของ พระราชวังดุสิต: ที่ประทับ นอก พระบรมมหาราชวัง

กรมศิลปากรเล่าว่า ภายหลังกลับจากเสด็จประพาสยุโรปครั้งที่ ๑ เมื่อพุทธศักราช ๒๔๔๐ มีพระราชประสงค์สร้างพระราชนิเวศน์สำหรับแปรพระราชฐาน เพราะ นายแพทย์ประจำพระองค์ชาวตะวันตกได้กราบบังคมทูลว่า ภายใน พระบรมมหาราชวัง มีอาคารปลูกสร้างแออัด บังทิศทางลม สถานที่คับแคบ และอากาศไม่ถ่ายเท จึงมีพระราชดำริว่าควรปลูกสร้างที่ประทับในฤดูร้อน สำหรับทรงสำราญพระราชอิริยาบถและพระราชดำเนินด้วยพระบาท แทนการเสด็จพระราชดำเนินประพาสหัวเมือง

หน้าข้อมูลของสำนักงานเขตดุสิตเสริมว่า พระองค์โปรดพระราชดำเนินด้วยพระบาทในระยะทางหนึ่งพอสมควรแก่พระกำลัง และเล่าว่าเมื่อปี พ.ศ. 2441 ได้ ทอดพระเนตร พื้นที่สวนและทุ่งนาทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของ พระบรมมหาราชวัง แล้ว ทรงพอพระราชหฤทัย

• ที่ดิน: โปรดเกล้าฯ ให้กระทรวงนครบาลจัดซื้อที่ดินด้วยเงินพระคลังข้างที่ เป็นที่ดินระหว่างคลองผดุงกรุงเกษมจนถึงคลองสามเสน
• ปฐมฤกษ์: วันที่ ๑๖ กุมภาพันธ์ ๒๔๔๒ พระองค์ได้เสด็จพระราชดำเนินตัดต้นไม้บนที่ดินเป็นปฐมฤกษ์ ก่อนปรับพื้นที่ ตัดถนน ขุดคลอง ทำสวน และปลูกพลับพลา ที่ประทับ ชั่วคราว
• ชื่อ: พระราชทานนามว่า “สวนดุสิต” และ ให้เรียกที่ประทับแห่งนี้ว่า “วังสวนดุสิต”

งานเถลิงพลับพลาสวนดุสิต พ.ศ. 2442

เมื่อพลับพลาเสร็จ มีหมายกำหนดการจัดงานเถลิงพลับพลารวมและงานปีสวนดุสิต ระหว่างวันที่ 28 กุมภาพันธ์ ถึง 4 มีนาคม 2442 ตามที่คลังพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติของกรมศิลปากรบันทึก งานนี้ประกอบด้วย

• พระราชพิธีเจริญพระพุทธมนต์และถวายภัตตาหารเพล
• งานพระราชทานเลี้ยงน้ำชาแก่พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการ
• พระราชทานสิ่งของแก่ราษฎรที่มารอเฝ้า และ พระราชทานข้าวกระทงกับผ้าอาบน้ำ ให้คนทำงานในสวนดุสิต
• การประกวดเครื่องชิ้นโต๊ะที่นำมาตกแต่งพลับพลา ร้านขายเครื่องบริโภค และมหรสพ เช่น พิณพาทย์ แตรวง และลิเก

ในงานนี้ พระองค์ได้เสด็จประทับแรมที่สวนดุสิตครั้งแรกด้วย ของที่ระลึกจากงานคือ “พัดรองที่ระลึกงานเถลิงพลับพลาสวนดุสิต” เป็นพัดหน้านาง กรุผ้ากำมะหยี่ลายดอกไม้ นมพัดรูปกลีบบัว ตรงกลางดุนลาย พระราชลัญจกรพระโพธิสัตว์สวนดุสิต ด้ามไม้ สันงากลึง อันเป็นผลงานการออกแบบของสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์

สวนดุสิต ในฐานะ พระราชอุทยาน: พันธุ์ไม้กว่า 100 ชนิด

กรมศิลปากรอธิบายว่า “สวนดุสิต” ตามพระราชประสงค์ ต้องการให้เป็นพระราชนิเวศน์สำหรับประทับพักผ่อนพระราชอิริยบถส่วนพระองค์ คล้ายกับพระราชอุทยานในพระราชวังของยุโรป พระองค์จึงทรงเสาะแสวงหาพันธุ์ไม้นานาชนิดมาปลูกในสวนดุสิต และ มีพระราชหัตถเลขาถึงผู้กำกับดูแลการปลูกต้นไม้และจัดการสวนอยู่บ่อยครั้ง ตัวอย่างหนึ่งที่กรมศิลปากรยกไว้คือ

“…ต้นหางนกยูงริมถนนดวงตวันเอนเข้ามาหาถนนหมดทุกต้น ตลอดทั้งแถวหากว่าไม่ดามไว้เผลอๆไปโตขึ้นอีกนิดหนึ่งจะดัดไม่ไป ขอให้รีบไปดามเสียให้ได้โดยเร็ว…”

มีการทดลองปลูกพันธุ์ไม้ต่างประเทศ เช่น องุ่นจากทวีปแอฟริกาที่ไม่เจริญงอกงาม และต้นลิ้นจี่ที่ออกผลยาก เมื่อติดลูกเต็มต้นจึงมีการเล่นละครทำขวัญ ไม้ที่ปลูกสองฟากถนนรอบสวน เช่น ประดู่ สารภี กระดังงา ชะบา มะม่วง และขนุน รวมมากกว่า 100 ชนิด

สำนักงานเขตดุสิตระบุชื่อสวนใน พระราชวัง ไว้หลายแห่ง ได้แก่ สวนสี่ฤดู สวนหงส์ สวนบัว สวนฝรั่งกังไส สวนนกไม้ สวนม้าสน สวนผักชีเข้ม สวนญี่ปุ่น สวนวิลันดา และสวนโป๊ยเซียน

จากวังสวนดุสิต เป็น พระราชวังสวนดุสิต และ พระราชวังดุสิต

ภายหลังจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินแปรพระราชฐานมาประทับ ณ สวนดุสิตบ่อยครั้งขึ้น จึงโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพนักงานสร้างหมู่พระที่นั่งและอาคารเป็นการถาวร สำนักงานเขตดุสิตเล่าลำดับต่อไปว่า

1. เมื่อมีการสร้างที่ประทับถาวรขึ้นและเสด็จมาประทับบ่อยครั้ง จึงมีพระราชดำริที่จะสร้างพระที่นั่งต่างๆ ขึ้นเพื่อใช้ประกอบพระราชพิธีได้เช่นเดียวกับพระบรมมหาราชวัง และ โปรดเกล้าฯ ให้ประกาศเปลี่ยนนามวังสวนดุสิตเป็น “พระราชวังสวนดุสิต”
2. โปรดเกล้าฯ ให้จัดระเบียบพระราชวังดุสิตเป็นเขตพระราชฐาน ฝ่ายหน้า ฝ่ายใน อย่างถาวร
3. เมื่อเสด็จกลับจากประพาสทวีปยุโรปเป็นครั้งที่ 2 ใน พ.ศ. 2451 โปรดเกล้าฯ ให้ขยายเขตพระราชฐานด้านหลังพระราชวังสวนดุสิต เป็นเขตพระราชอุทยานส่วนพระองค์ ซึ่ง ภายหลัง พระราชทานนามว่า “สวนสุนันทา”
4. ใน รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้เรียกพระราชวังสวนดุสิตว่า “พระราชวังดุสิต”

ในช่วงเดียวกันนั้น เมื่อมีการขยายพระนครไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ พระองค์ โปรดเกล้าฯ ให้ตัดถนนสามเสน ถนนราชดำเนินใน และถนนราชดำเนินนอก ตามที่สำนักงานเขตดุสิตระบุ

พระที่นั่ง สำคัญใน พระราชวังดุสิต

สำนักงานเขตดุสิตระบุ พระที่นั่ง ที่สำคัญใน พระราชวังดุสิต ไว้ 5 องค์ ข้อมูลของแต่ละองค์จากแหล่งทางการมีดังนี้

• พระที่นั่งวิมานเมฆ โปรดให้รื้อพระที่นั่งมันธาตุรัตนโรจน์ที่เกาะสีชัง จังหวัดชลบุรี มาสร้างที่วังสวนดุสิต โดย สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงกำกับการออกแบบ และ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีการเฉลิมพระที่นั่งวิมานเมฆ เมื่อวันที่ 27 มีนาคม พ.ศ. 2445 (อ่านต่อใน ประวัติ พระที่นั่งวิมานเมฆ)
• พระที่นั่งอนันตสมาคม ทรงวางศิลาฤกษ์ก่อรากพระที่นั่งอนันตสมาคม วันที่ 11 พฤศจิกายน 2451 สร้างแล้วเสร็จในรัชกาลที่ 6 และมี การพระราชพิธีเฉลิมพระราชมณเฑียร ระหว่างวันที่ 7–11 มกราคม 2459 (อ่านต่อใน ประวัติ พระที่นั่งอนันตสมาคม)
• พระที่นั่งอัมพรสถาน ที่ประทับของ รัชกาลที่ 5 จดหมายเหตุที่กรมศิลปากรยกมาแสดงว่า ใน ร.ศ. 128 มี พระราชหัตถเลขา ลงสถานที่ว่า “พระที่นั่งอัมพรสถาน” แล้ว และเป็น ที่ประทับ ในรัชกาลที่ 9 ด้วย
• พระที่นั่งอุดรภาค ตั้งอยู่ต่อเนื่องกันกับ พระที่นั่งอัมพรสถาน เคยใช้รับรอง ดยุคโยฮันอัลเบิร์ต ผู้สำเร็จราชการเมืองบรันซวิก ในรัชกาลที่ 5 และเป็นที่เริ่มชั้นอนุบาลของโรงเรียนจิตรลดาในรัชกาลที่ 9
• พระที่นั่งอภิเษกดุสิต หนึ่งในหมู่ พระที่นั่ง ที่สร้างเป็นการถาวรในรัชกาลที่ 5 กำหนดการรับรองแขกเมืองใน ร.ศ. 128 ใช้หน้า พระที่นั่งอภิเศกดุสิต (ตัวสะกดในเอกสารเดิม) เป็นจุดขึ้นรถ และ ในรัชกาลที่ 9 มีการจัดตั้งพิพิธภัณฑ์ขึ้นที่นี่

หมู่ พระตำหนัก สวน และเรือนต้น

นอกจากสร้าง พระที่นั่ง ต่าง ๆ แล้ว สำนักงานเขตดุสิตเล่าว่า ยัง โปรดเกล้าฯ ให้สร้างสวนและพระตำหนักพระราชทานให้เป็นที่ประทับของ เจ้านายฝ่ายใน หลายสวนจึงมี พระตำหนัก ของตน กรมศิลปากรยกตัวอย่างอาคารถาวรชุดแรก คือ พระตำหนักสวนหงส์ พระตำหนักสวนสี่ฤดู และ พระตำหนักสวนนกไม้ ส่วนสำนักงานเขตดุสิตระบุ พระตำหนัก ที่สำคัญไว้ดังนี้

• พระตำหนักราชฤทธิ์รุ่งโรจน์
• พระตำหนักเรือนต้น
• พระตำหนักสวนหงส์
• พระตำหนักสวนบัว
• พระตำหนักสวนสี่ฤดู
• พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน

“เรือนต้น” เป็นเรือนไทยหมู่หนึ่งที่ พระองค์ยังโปรดเกล้าฯ ให้สร้าง เพื่อใช้เป็นที่เสด็จให้ประชาชนที่พระองค์ได้ทรงรู้จักเมื่อครั้งเสด็จประพาสต้นมาเฝ้า นอกจากนี้ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ยังทรงออกแบบพลับพลาที่เสวย (พระเสาวคนธกุฎี) ในสวนแง่เต๋งของวังสวนดุสิตจำนวน 2 หลัง ปัจจุบันคือ ศาลาวรสภาภิรมย์ ในพระราชวังสวนดุสิต และศาลาสำราญมุขมาตย์ ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

พระลานพระราชวังดุสิต และ พระบรมรูปทรงม้า

หน้าพระที่นั่งอนันตสมาคม คือ พระลานพระราชวังดุสิต ที่ตั้ง พระบรมรูปทรงม้า หน่วยราชการในพระองค์อธิบายว่า พระบรมวงศานุวงศ์ พ่อค้า คหบดี ปวงชนชาวไทยทุกหมู่เหล่า ร่วมใจกันรวบรวมเงินจัดสร้างพระบรมรูปทรงม้าเป็นพระบรมราชานุสรณ์ ณ พระลานพระราชวังดุสิต เนื่องในมหามงคลสมัยที่ทรงครองราชสมบัติยั่งยืนนานถึง 40 ปี

• วันที่ 11 พฤศจิกายน พุทธศักราช 2451 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเปิดพระบรมราชานุสรณ์ด้วยพระองค์เอง
• ในวันเดียวกัน สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติบันทึกว่า เสด็จพระราชดำเนินไปทรงวางศิลาฤกษ์ก่อรากพระที่นั่งอนันตสมาคม ซึ่งเป็นวันเดียวกันงานพิธีรัชมังคลาภิเษกสมโภชสิริราชสมบัติครบ 40 ปี
• ใน พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลวันปิยมหาราช วันที่ 23 ตุลาคม หน่วยราชการในพระองค์อธิบายว่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินไปยังพระบรมราชานุสรณ์ ทรงวางพวงมาลา แล้วทรงจุดธูปเทียนเครื่องราชสักการะ ก่อน เสด็จพระราชดำเนินไปยังพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย