พระที่นั่งอนันตสมาคม: ประวัติ สถาปัตยกรรมหินอ่อน ภาพเขียนบนโดม และบทบาทใน พระราชพิธี

พระที่นั่งอนันตสมาคม เป็น พระที่นั่ง หินอ่อนใน พระราชวังดุสิต ที่ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินไปทรงวางศิลาฤกษ์ก่อรากพระที่นั่งอนันตสมาคม เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2451 (ค.ศ. 1908) สร้างแล้วเสร็จในรัชกาลที่ 6 และมี การพระราชพิธีเฉลิมพระราชมณเฑียร ในเดือนมกราคม 2459 เป็นที่ประกอบ พระราชพิธี และรัฐพิธีสำคัญ และเคยเป็นที่ประชุมรัฐสภาแห่งแรกของไทย

บทความนี้เรียบเรียงจากแหล่งทางการ ได้แก่ สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ สำนักงานราชบัณฑิตยสภา พิพิธภัณฑ์รัฐสภา สำนักงานเลขาธิการวุฒิสภา กรมศิลปากร และหน่วยราชการในพระองค์ จุดที่แหล่งข้อมูลระบุไม่ตรงกันจะใส่ไว้ทั้งสองแบบ ภาพรวมของ พระราชวัง ที่ตั้งอยู่ อ่านได้ใน ประวัติ พระราชวังดุสิต

ที่มาของชื่อ พระที่นั่งอนันตสมาคม

สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติอธิบายว่า “อนันตสมาคม” เดิม เป็นชื่อพระที่นั่งองค์หนึ่งในหมู่พระอภิเนาว์นิเวศน์ ในพระบรมมหาราชวัง เมื่อรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่ง โปรดเกล้าฯ พระราชทานนาม พระมหามณเฑียร พระที่นั่ง พระตำหนัก และหอต่าง ๆ คล้องเนื่องกันไว้ ดังนี้

ไชยชุมพล – ภูวดลทัศไนย – สุทไธสวริย์ – อนันตสมาคม – บรมพิมาน – นงคราญสโมสร – จันทรทิพโยภาศ – ภานุมาศจำรูญ – มูลมณเฑียร – เสถียรธรรมปริตร – ราชฤทธิรุ่งโรจ – โภชนลินลาศ – ประพาศพิพิธพรรณ์

เมื่อพระที่นั่งอนันตสมาคมซึ่งเคยใช้เป็นท้องพระโรงเสด็จออกองค์เดิมนี้ชำรุดทรุดโทรมผุพังไป อีกทั้งพื้นที่ในพระบรมมหาราชวังเริ่มคับแคบ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงมีพระราชดำริจะสร้างพระที่นั่งองค์ใหม่บริเวณวังสวนดุสิต และ พระราชทานนามพระที่นั่งที่สร้างขึ้นแทนว่า พระที่นั่งอนันตสมาคม ตามเดิม เพื่อ “รักษาไม่ให้พระที่นั่งซึ่งเป็นที่สำคัญปรากฏนามมาแต่ก่อนสูญเสีย” ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 24 หน้า 1321 ลงวันที่ 8 มีนาคม ร.ศ. 126 ลง “ประกาศกระทรวงวัง ให้เรียกนามพระที่นั่งซึ่งจะสร้างขึ้นใหม่ที่วังสวนดุสิตว่า พระที่นั่งอนันตสมาคม”

พระราชประสงค์ และผู้ออกแบบ

พิพิธภัณฑ์รัฐสภาระบุว่า พระที่นั่งอนันตสมาคม สร้างขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เมื่อปี พ.ศ. 2450 ด้วยทรงมีพระราชประสงค์ที่จะใช้เป็นสถานที่รับรองแขกเมืองและใช้สำหรับประชุมปรึกษาราชการแผ่นดิน ผู้รับผิดชอบงานตามที่วุฒิสภาและพิพิธภัณฑ์รัฐสภาบันทึก คือ

• แม่กองจัดการก่อสร้าง: เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม)
• นายช่างออกแบบ: นายมาริโอ ตามานโย สถาปนิกชาวอิตาลี (พิพิธภัณฑ์รัฐสภาสะกดว่า ตามาโย)
• ช่างเขียนภาพ: ศาสตราจารย์แกลิเลโอ คินี และนายซี ริกุลี ซึ่งกรมศิลปากรสะกดชื่อคนแรกว่า กาลิเลโอ คินี (Galileo Chini)

งานฐานรากได้รับการทดสอบก่อนสร้างจริง สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติเก็บภาพแสดงการทดลองน้ำหนักราก “กอมแปร๊สโซล” (Compressole) และผังพื้นชั้น 1 ของ พระที่นั่งอนันตสมาคม ไว้ในอัลบั้มชุดหอพระสมุดวชิรญาณ รหัส ภอ 003 หวญ. 75

พิธีวางศิลาฤกษ์ 11 พฤศจิกายน 2451

ต่อมาในวันที่ 11 พฤศจิกายน พุทธศักราช 2451 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินไปทรงวางศิลาฤกษ์ก่อรากพระที่นั่งอนันตสมาคม ซึ่งเป็นวันเดียวกันงานพิธีรัชมังคลาภิเษกสมโภชสิริราชสมบัติครบ 40 ปี ตามที่สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติบันทึก ราชบัณฑิตยสภาเรียกพิธีนี้ว่า การพิธีทรงวางศิลาพระฤกษ์ และระบุปีเดียวกัน คือ พ.ศ. 2451

วันเดียวกันนั้น หน่วยราชการในพระองค์บันทึกว่า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเปิดพระบรมราชานุสรณ์ด้วยพระองค์เอง ซึ่งคือ พระบรมรูปทรงม้า ณ พระลานพระราชวังดุสิต ด้านหน้าของ พระที่นั่ง องค์นี้

ภาพในอัลบั้มของสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติแสดงให้เห็นว่า งานนี้มีคณะช่างก่อสร้างชาวไทยและอิตาลีร่วมอยู่ในวันวางศิลาฤกษ์ด้วย

สถาปัตยกรรม: หินอ่อนคารารา โดมใหญ่ และโดมเล็ก 6 โดม

ราชบัณฑิตยสภาอธิบายว่า พระที่นั่งอนันตสมาคม ก่อสร้างด้วยหินอ่อนสีขาวสั่งตรงมาจากอิตาลี สถาปัตยกรรมเป็นแบบอิตาเลียนเรอเนซองซ์ เป็นอาคารหินอ่อน 2 ชั้น มีโดมอยู่ตรงกลาง รายละเอียดจากวุฒิสภาและพิพิธภัณฑ์รัฐสภามีดังนี้

ภาพการก่อสร้างในอัลบั้มชุดหอพระสมุดวชิรญาณแสดงขั้นตอนตั้งแต่โครงอาคาร การขึ้นโครงโดม ไปจนถึงด้านใต้ของ พระที่นั่ง ที่แล้วเสร็จ

ภาพเขียนบนเพดานโดม: เรื่องราว พระบรมราชจักรีวงศ์

พิพิธภัณฑ์รัฐสภาอธิบายว่า บนเพดานโดมของ พระที่นั่ง มีภาพเขียนขนาดใหญ่ จำนวน 6 ภาพ แสดงเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ของ พระบรมราชจักรีวงศ์ ตั้งแต่รัชกาลที่ 1 ถึงรัชกาลที่ 6 ได้แก่

1. เพดานโดมด้านทิศเหนือ ภาพ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกครั้งดำรงพระยศเป็นสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก เสด็จกลับจากราชการทัพที่เขมร
2. เพดานโดมด้านทิศตะวันออก ภาพ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยและพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงอุปถัมภ์งานศิลปะ
3. เพดานโดมด้านทิศตะวันตก ภาพเหตุการณ์ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประทับเบื้องหน้าพระพุทธชินสีห์ แวดล้อมด้วยพระภิกษุ และนักบวชต่างชาติศาสนนิกายต่าง ๆ
4. เพดานโดมด้านทิศใต้ของท้องพระโรงกลาง ภาพ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานอภัยทาน และทรงเลิกประเพณีทาส
5. เพดานโดมด้านทิศตะวันออกของท้องพระโรงกลาง ภาพเหตุการณ์ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จออกประทับ ณ พระที่นั่งบุษบกมาลาที่มุขเด็จ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เนื่องในงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษกสมโภช เมื่อปี พ.ศ. 2454
6. เพดานโดมกลาง โดมใหญ่ที่สุด มีจารึกพระปรมาภิไธยย่อ “จปร.” และทั่วท้องพระโรงกลางมี “จปร.” สลับกับ “วปร.”

ภาพร่างของกาลิเลโอ คินี ที่กรมศิลปากรอนุรักษ์

กรมศิลปากรเปิดเผยว่า ผลงานภาพร่าง พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 เขียนโดย กาลิเลโอ คินี (Galileo Chini) เป็นต้นแบบ งานจิตรกรรมภายในโดมพระที่นั่งอนันตสมาคม ข้อมูลของภาพร่างนี้มีดังนี้

• เขียนขึ้นในช่วง พ.ศ. 2454–2456
• ใช้เทคนิคสีฝุ่นบนผืนผ้าใบ เป็นรูปครึ่งวงกลม
• กว้าง 9.34 เมตร สูง 5.80 เมตร และมีอายุกว่า 100 ปี
• เก็บรักษาอยู่ภายในคลังของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

กลุ่มวิทยาศาสตร์เพื่อการอนุรักษ์ สำนักพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ดำเนินการอนุรักษ์เพื่อนำมาจัดแสดงนิทรรศการถาวรภายในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หอศิลป และกรมศิลปากรจัดการเสวนาเรื่องนี้ทางออนไลน์ เมื่อวันเสาร์ที่ 22 มกราคม 2565