รัชกาลที่ 3 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว: การค้า วัดโพธิ์ และจารึกมรดกโลก

รัชกาลที่ 3 คือ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหาเจษฎาราชเจ้า ทรงพระราชสมภพเมื่อวันจันทร์ที่ 31 มีนาคม พ.ศ. 2330 (ค.ศ. 1788) ครองราชย์ พ.ศ. 2367–2394 ก่อนครองราชย์ ทรงกำกับราชการกรมท่า และการค้าสำเภากับจีน และในรัชกาลที่ 3 มีการบูรณะวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม พร้อมจารึกสรรพวิชาลงแผ่นศิลา ซึ่งยูเนสโกขึ้นทะเบียนเป็น มรดกความทรงจำแห่งโลก เมื่อ พ.ศ. 2554

บทความนี้เรียบเรียงจากเอกสารของหน่วยราชการในพระองค์ กรมศิลปากร และสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ ครอบคลุมทั้งงานราชการและเรื่องราวนอกเหนืองานราชการที่บันทึกไว้

รัชกาลที่ 3: ข้อมูลสำคัญโดยสรุป

• ทรงพระราชสมภพเมื่อวันจันทร์ที่ 31 มีนาคม พ.ศ. 2330 ณ พระราชวังเดิม กรุงธนบุรี
• มีพระนามเดิมว่า พระองค์ชายทับ
• เป็นพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ใน รัชกาลที่ 2 และเจ้าจอมมารดาเรียม ซึ่งต่อมาได้รับการสถาปนาพระอิสริยศักดิ์เป็น สมเด็จพระศรีสุลาลัย
• พ.ศ. 2356 ทรงได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นเจ้าต่างกรม เป็นกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์
• ขึ้นครองราชย์ในวันที่ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2367 มีพระชนมายุได้ 37 พรรษา
• สวรรคตเมื่อวันที่ 2 เมษายน พ.ศ. 2394 รวมพระชนมายุ 63 พรรษา

ข้อมูลข้างต้นมาจากหอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี ซึ่งเรียบเรียงเรื่อง วันพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหาเจษฎาราชเจ้า

หอศิลป กรมศิลปากร อธิบายว่า พระบรมสาทิสลักษณ์ รัชกาลที่ 1 – 3 ที่เขียนในสมัยรัชกาลที่ 5 เขียนขึ้นภายหลังรัชสมัย จิตรกรอาจวาดจากคำบอกเล่า และอาจอาศัยประติมากรรม พระบรมรูป รัชกาลที่ 1 – 3 ที่ปราสาทพระเทพบิดรเป็นแบบในการศึกษาเทียบเคียง

รัชกาลที่ 3 ก่อนขึ้นครองราชย์: กรมท่าและสำเภาหลวง

เมื่อ พ.ศ. 2356 ขณะ มีพระชนมายุได้ 26 พรรษา ทรงได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นเจ้าต่างกรม และ ทรงได้รับการไว้วางใจพระราชหฤทัยจากสมเด็จพระบรมชนกนาถ ให้ทรงกำกับราชการกรมท่า กรมพระคลังมหาสมบัติ และกรมพระตำรวจว่าความฎีกา นอกจากนี้ยังได้แต่งสำเภาหลวงออกไปค้าขาย ณ เมืองจีน จึงได้รับสมญาว่า "เจ้าสัว"

งานอีกด้านหนึ่งที่หน่วยราชการในพระองค์บันทึกไว้ คือ "สวนขวา" ในพระบรมมหาราชวัง ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ เป็นแม่กองจัดสร้างสวน ข้างพระราชมณเฑียรด้านตะวันออก มีการขุดสระยาว 3 เส้น 4 วา กว้าง 2 เส้น 8 วา สร้างเกาะ เขา และเก๋งแบบตึกฝรั่งกับแบบเก๋งจีนมากกว่าร้อยเก๋ง ซึ่งแขกชาวต่างประเทศที่ได้เข้าชมต่างชมเชยในความงดงาม

รัชกาลที่ 3 กับการค้าและการต่างประเทศ

หน่วยราชการในพระองค์บันทึกว่า ประเทศไทยและสหรัฐอเมริกาสถาปนาความสัมพันธ์ทางการทูตมาตั้งแต่ พ.ศ. 2376 อันเป็นปีที่มีการลงนามในสนธิสัญญาไมตรีและพาณิชย์ เมื่อวันที่ 20 มีนาคม 2376 ตรงกับรัชสมัยของ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหาเจษฎาราชเจ้า และประธานาธิบดีแอนดรูว์ แจ็กสัน สนธิสัญญานี้นับเป็นฉบับแรกที่สหรัฐอเมริกาลงนามเป็นคู่สัญญากับประเทศในทวีปเอเชีย

ความสัมพันธ์กับอังกฤษในรัชกาลที่ 3 ปรากฏในเอกสารของเฮนรี เบอร์นีย์ ซึ่งกรมศิลปากรรวบรวมบทความไว้ในหนังสือ "ประวัติศาสตร์ไทยจากเอกสารเฮนรี เบอร์นีย์" รวมถึงเรื่องการทำสนธิสัญญาเบอร์นีย์ ด้านความมั่นคง หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี ระบุว่าใน พ.ศ. 2377 โปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) เป็นแม่กองสร้างป้อมค่ายและเมืองใหม่ที่จันทบุรี ปัจจุบันคือโบราณสถานค่ายเนินวง

อีกเรื่องหนึ่งในรัชกาลที่ 3 ที่กรมศิลปากรบันทึกไว้คือ การสถาปนาคุณหญิงโมเป็นท้าวสุรนารี ซึ่งเมื่อ พ.ศ. 2565 ครบรอบ 195 ปี

วัดโพธิ์: บูรณะครั้งใหญ่ในรัชกาลที่ 3

วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม เป็นวัดโบราณที่มีมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา และถือเป็นพระอารามหลวงประจำรัชกาลที่ 1 หน่วยราชการในพระองค์อ้างหลักฐานจารึกแผ่นศิลาที่ว่าด้วยการปฏิสังขรณ์วัดว่า เมื่อวันที่ 29 ตุลาคม 2374 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหาเจษฎาราชเจ้า เสด็จพระราชดำเนินมาทรงถวายผ้าพระกฐิน และทอดพระเนตร พระอุโบสถ พระวิหาร และเสนาสนะสงฆ์ต่าง ๆ ที่ชำรุดเสียหาย จึงมีพระราชศรัทธาให้บูรณะปฏิสังขรณ์และขยายพื้นที่ให้มากขึ้น

ในการบูรณะครั้งนั้นมีการจารึกตำราการแพทย์แผนไทยประดับไว้ตามศาลาราย จัดสร้างรูปฤาษีดัดตน และจารึกตำรายาต่าง ๆ ติดไว้ในศาลา ส่วนหน้าเรื่องสวนขวา ระบุว่าในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รื้อศิลาปูพื้นในสวนขวา และเก๋งต่าง ๆ ไปบูรณะและปฏิสังขรณ์วัด เช่น วัดพระศรีรัตนศาสดาราม และวัดพระเชตุพนฯ เพื่ออุทิศพระราชกุศลฉลองพระมหากรุณาธิคุณสมเด็จพระบรมชนกนาถ

จารึกวัดโพธิ์ในรัชกาลที่ 3: มรดกความทรงจำแห่งโลก

สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติอธิบายว่า จารึกวัดโพธิ์ (Epigraphic Archives of Wat Pho) เป็นแผ่นหินที่บันทึกความรู้และสรรพวิชาต่าง ๆ เป็นภาษาไทย ทั้งด้านการเมืองการปกครอง การค้าขาย และวัฒนธรรม รวม 1,431 แผ่น ทำขึ้นในช่วง ค.ศ. 1831–1841 เนื้อหามีทั้งตำราการแพทย์ โบราณคดี วรรณกรรม โคลง ฉันท์ กาพย์ กลอน ติดไว้ตามผนังและเสาพระระเบียงรอบพระอุโบสถ พระวิหาร พระวิหารคด และศาลารายรอบพระมณฑป

เอกสารเดียวกันระบุว่ารัชกาลที่ 3 ทรงมีพระราชประสงค์ให้พระอารามแห่งนี้เป็น "มหาวิทยาลัย" สำหรับประชาชนทั่วไป ให้ศึกษาได้โดยไม่เลือกชนชั้น วัดโพธิ์จึงเปรียบเสมือนมหาวิทยาลัยแห่งแรกของไทย ลำดับการขึ้นทะเบียนมีดังนี้

• มรดกความทรงจำเอเชียแปซิฟิก วันที่ 21 กุมภาพันธ์ 2551
• มรดกความทรงจำโลก วันที่ 27 พฤษภาคม 2554
• มรดกความทรงจำประเทศไทย วันที่ 21 ธันวาคม 2558