รัชกาลที่ 2 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย: กวี ศิลปิน และยุคทองต้นรัตนโกสินทร์

รัชกาลที่ 2 คือ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันที่ 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2310 (ค.ศ. 1768) ครองราชย์ พ.ศ. 2352–2367 และเสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 21 กรกฎาคม 2367 หน่วยราชการในพระองค์บันทึกว่า ในรัชสมัยของพระองค์เป็นยุคทองของต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ทั้งวรรณกรรม ประณีตศิลป์ และ การฟื้นฟูพระราชพิธีทางพระพุทธศาสนา วันพระราชสมภพ 24 กุมภาพันธ์ จึงเป็นวันศิลปินแห่งชาติ

บทความนี้เรียบเรียงจากเอกสารของหน่วยราชการในพระองค์ กรมศิลปากร และกรมประชาสัมพันธ์ เน้นทั้งงานราชการและเรื่องราวนอกเหนืองานราชการที่บันทึกไว้ ได้แก่ การผนวช งานกวี งานช่าง และดนตรี

รัชกาลที่ 2: ข้อมูลสำคัญโดยสรุป

• เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันที่ 24 กุมภาพันธ์ 2310 กรมประชาสัมพันธ์เขต 4 ระบุว่าตรงกับวันพุธ ขึ้น 7 ค่ำ เดือน 4 ปีกุน
• พระนาม เดิมว่า ฉิม ตามข้อมูลของกรมประชาสัมพันธ์เขต 4 และเมื่อ พ.ศ. 2331 ดำรงพระยศเป็น สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร ในรัชกาลที่ 1
• พ.ศ. 2331 ทรงผนวช ณ พระอุโบสถ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม
• ครองราชย์เมื่อวันที่ 7 กันยายน 2352 ขณะ พระชนมพรรษา 42 พรรษา และครองราชย์ 15 ปี ตามกรมประชาสัมพันธ์เขต 4
• เสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 21 กรกฎาคม 2367 พระชนมพรรษา 57 พรรษา
• วัดประจำรัชกาล: วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร ตามที่กรมศิลปากรระบุ

หอศิลป กรมศิลปากร ก็เก็บรักษา พระบรมสาทิสลักษณ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (รัชกาลที่ 2) ฝีมือพระสรลักษณ์ลิขิต (มุ่ย จันทรลักษณ์) จิตรกรในราชสำนักรัชกาลที่ 5 เป็นจิตรกรรมสีน้ำมันบนผ้าใบ กว้าง 100 ซม. สูง 200 ซม. หอศิลปอธิบายว่า พระบรมสาทิสลักษณ์ รัชกาลที่ 1 – 3 ของจิตรกรผู้นี้อาจวาดจากคำบอกเล่า และอาศัย พระบรมรูป ที่ปราสาทพระเทพบิดรเป็นแบบ

รัชกาลที่ 2 ก่อนขึ้นครองราชย์: นาคหลวงพระองค์แรก

หน่วยราชการในพระองค์บันทึกว่า หลังสร้าง พระบรมมหาราชวัง และวัดพระศรีรัตนศาสดารามเมื่อ พ.ศ. 2325 ครั้นถึง พ.ศ. 2331 โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร ซึ่งต่อมาคือรัชกาลที่ 2 ทรงผนวช ณ พระอุโบสถ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม นับว่าทรงเป็นนาคหลวงพระองค์แรก

ตั้งแต่นั้นมา จึงเป็นราชประเพณีที่พระบรมวงศานุวงศ์จะทรงผนวช ณ พระอุโบสถ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม และ พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลอุปสมบทนาคหลวง ยังจัดสืบมาจนปัจจุบัน

กรมศิลปากรเล่าว่า การที่ โปรดเกล้าฯ ให้บูรณปฏิสังขรณ์วัดอรุณราชวราราม ส่วนหนึ่งเป็นเพราะ พระองค์ทรงเคยประทับใกล้เคียง ณ พระราชวังเดิม ซึ่งอยู่ฝั่งธนบุรี วัดนี้จึงผูกพันกับรัชกาลที่ 2 มาโดยตลอด

รัชกาลที่ 2 กับบ้านเมืองในรัชสมัย

เอกสารของหน่วยราชการในพระองค์ในวาระครบ 200 ปีวันสวรรคต สรุปงานในรัชกาลไว้หลายด้าน ได้แก่

• ทรงปราบปรามข้าศึกต่อเนื่องจากรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
• มีพระราชดำริเสริมสร้างความมั่นคงของพระนครด้วยการสร้างป้อมปราการและตั้งเมืองหน้าด่าน
• ทรงบูรณปฏิสังขรณ์พระอารามน้อยใหญ่ทั้งในและนอกพระนคร
• ด้านการต่างประเทศ ทรงสมานไมตรีกับนานาประเทศเพื่อความวัฒนาของราชอาณาจักรสยาม
• ด้านศาสนา ฟื้นฟูพระราชพิธีทางพระพุทธศาสนา

ตัวอย่างหนึ่งคือ พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลวิสาขบูชา ซึ่งหน่วยราชการในพระองค์ระบุว่าราชประเพณีนี้เคยว่างเว้นไป ครั้นถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 มีพระราชดำริร่วมกับสมเด็จพระสังฆราช (มี) วัดมหาธาตุ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ฟื้นฟูการบำเพ็ญพระราชกุศลวิสาขบูชาขึ้นใหม่ ณ พระอุโบสถ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ส่วนหน้าข้อมูล พระบรมมหาราชวัง บันทึกว่าในรัชกาลที่ 2 มีการขยายเนื้อที่ด้านทิศใต้ออกไปทางถนนท้ายวังอีก 20 ไร่ 2 งาน รวมเป็น 152 ไร่ 2 งาน

ช้างเผือก 3 ช้างและธงช้างของเรือหลวง

พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ น่าน เล่าว่า ในรัชกาลที่ 2 ได้ช้างเผือกเอก 3 ช้าง คือ พระยาเศวตกุญชร พระยาเศวตไอยรา และพระยาเศวตคชลักษณ์ ช้างตัวหลังคล้องได้ในแขวงเมืองน่าน และสมโภชขึ้นระวางเมื่อวันที่ 13 เมษายน 2360 งาของพระยาเศวตคชลักษณ์ยังจัดแสดงอยู่ในห้องงาช้าง พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

ช่วงเดียวกันนั้นอังกฤษตั้งสถานีการค้าที่สิงคโปร์แล้ว รัชกาลที่ 2 โปรดเกล้าฯ ให้สร้างเรือกำปั่นของหลวง 2 ลำ ค้าขายระหว่างกรุงเทพฯ กับสิงคโปร์และมาเก๊า เดิมเรือชักธงแดง ซึ่งซ้ำกับเรือชาวมลายู จึงมีการทำรูปช้างสีขาวในวงจักรติดกลางธงแดง ใช้กับเรือหลวงเท่านั้น ส่วนเรือพ่อค้ายังใช้ธงแดงตามเดิม

สวนขวาที่สร้างในรัชกาลที่ 2

หน่วยราชการในพระองค์เล่าว่า ในแผ่นดินรัชกาลที่ 1 พื้นที่ด้านตะวันออกของ หมู่พระมหามณเฑียร เคยสร้าง เป็นสวนสำหรับประพาสสำราญพระราชอิริยาบถ แต่มิได้ให้สร้างให้ใหญ่โตนัก เพียงแต่ได้ขุดสระ และ สร้างพระตำหนักทองที่ประทับไว้ในสระหนึ่งหลัง ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ เป็นแม่กองจัดสร้างสวน ข้างพระราชมณเฑียรด้านตะวันออก ขึ้นใหม่ เรียกกันว่า "สวนขวา"

สระในสวนขวายาว 3 เส้น 4 วา กว้าง 2 เส้น 8 วา พื้นสระปูอิฐ มีเกาะใหญ่น้อยและภูเขาก่อ ปลูกไม้ผลไม้ดอก มีเก๋งแบบตึกฝรั่งและแบบเก๋งจีนมากกว่าร้อยเก๋ง แขกชาวต่างประเทศและจากหัวเมืองประเทศราชที่ได้เข้าชมต่างชมเชยในความงดงาม ต่อมาเก๋งและศิลาปูพื้นถูกรื้อไปบูรณะวัดในรัชกาลที่ 3 และในรัชกาลที่ 4 พระราชมณเฑียรสถานที่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงสร้าง ได้รับการบูรณะเป็นพระพุทธมณเฑียร (สวนขวา)

งานช่างฝีพระหัตถ์: วัดอรุณ วัดสุทัศน์ และเศียรหุ่น

กรมศิลปากรบันทึกว่าที่วัดอรุณราชวราราม ทรงปั้นพระพักตร์พระประธานในพระอุโบสถ คือพระพุทธธรรมมิศรราชโลกธาตุดิลก ด้วยฝีพระหัตถ์ของพระองค์เอง

ที่วัดสุทัศนเทพวราราม บานประตูคู่กลางด้านหน้าพระวิหารหลวง เป็นงานที่ ทรงร่วมออกแบบและจำหลักด้วยพระองค์เอง ในพ.ศ. 2365 แกะจากไม้สักทองแผ่นเดียว กว้าง 260 เซนติเมตร สูง 564 เซนติเมตร คว้านลึก 4–5 ชั้น ลวดลายลึกถึง 14 เซนติเมตร เป็นลายพันธุ์พฤกษาสอดแทรกรูปสัตว์ หลังเกิดไฟไหม้เมื่อวันที่ 13 พฤศจิกายน 2502 บานเดิมถูกถอดมาจัดแสดงที่หมู่พระวิมาน พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

งานอีกชิ้นคือเศียรหุ่นหลวงพระราม-พระลักษณ์ ที่เรียกว่าพระยารักน้อยและพระยารักใหญ่ ซึ่ง ทรงแกะสลักขึ้นจากไม้รัก ลงรักปิดทอง เขียนสี และประดับกระจก กรมศิลปากรบันทึกว่า สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ นายช่างใหญ่แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เคยตรัสยกย่องเศียรหุ่นคู่นี้ไว้ว่า "งามไม่มีหน้าพระอื่นเสมอสอง" ปัจจุบันจัดแสดงที่หมู่พระวิมานเช่นกัน