พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน ประวัติตั้งแต่ พ.ศ. 2456 สวนจิตรลดา และ โครงการส่วนพระองค์

พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน คือ พระตำหนัก ใน พระราชวังดุสิต แขวงจิตรลดา เขตดุสิต กรุงเทพมหานคร สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2456 (ค.ศ. 1913) ในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และเป็น ที่ประทับ ของ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ตั้งแต่ พ.ศ. 2500 พื้นที่รอบ พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน ยังเป็นที่ตั้งของ โครงการส่วนพระองค์ สวนจิตรลดา และโรงเรียนจิตรลดา

พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน โดยสรุป

• ที่ตั้ง: แขวงจิตรลดา เขตดุสิต กรุงเทพมหานคร เดิมเป็นทุ่งส้มป่อย ทุ่งนาระหว่าง พระราชวังสวนดุสิต กับวังพญาไท ซึ่งปัจจุบันคือโรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า
• สร้างเมื่อ: พ.ศ. 2456 ในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
• ผู้จัดสร้าง: เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) เสนาบดีกระทรวงนครบาล โดยมีพระยาวิศุกรรมศิลปประสิทธิ์ เป็นผู้ควบคุมการก่อสร้าง
• ลักษณะ: ตึก 2 ชั้น สถาปัตยกรรมแบบตะวันตก มีคูและรั้วเหล็กล้อมรอบ และประตู 4 ทิศ
• สถานะ: ใน พ.ศ. 2500 เป็น ที่ประทับ ในรัชกาลที่ 9 และมี โครงการส่วนพระองค์ สวนจิตรลดา ตั้งแต่ พ.ศ. 2504

ข้อมูลในบทความนี้เรียบเรียงจากแหล่งที่เผยแพร่ต่อสาธารณะเท่านั้น ได้แก่ สำนักงานราชบัณฑิตยสภา หน่วยราชการในพระองค์ สำนักงาน กปร. กรมศิลปากร และประวัติของโรงเรียนจิตรลดา

ทุ่งส้มป่อยกลายเป็น สวนจิตรลดา ใน พ.ศ. 2456

สำนักงานราชบัณฑิตยสภาอ้างหนังสือ "พจนานุกรมวิสามานยนามไทย วัด วัง ถนน สะพาน ป้อม" ซึ่งนางสาวกนกวลี ชูชัยยะ เป็นผู้รวบรวม และราชบัณฑิตยสถานจัดพิมพ์เผยแพร่ ว่า พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2456 บริเวณทุ่งส้มป่อย ทุ่งนาที่อยู่ระหว่าง พระราชวังสวนดุสิต กับวังพญาไท

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) เสนาบดีกระทรวงนครบาล จัดสร้าง พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน และให้พระยาวิศุกรรมศิลปประสิทธิ์ ควบคุมการก่อสร้าง วัตถุประสงค์ตามที่หนังสือนั้นบันทึกไว้คือ เพื่อ ทรงใช้เป็นที่รโหฐานสำหรับทรงพระราชนิพนธ์หนังสือ รวมทั้งให้ราชเสวกได้มีโอกาส เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทเป็นการส่วนพระองค์

ชื่อของสถานที่มาจากการ พระราชทานนาม สองครั้ง ครั้งแรกคือ พระราชทานนามทุ่งส้มป่อยว่า สวนจิตรลดา และครั้งที่สองคือ พระราชทานพระตำหนักว่า พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน ปัจจุบันพื้นที่นี้อยู่ในแขวงจิตรลดา เขตดุสิต กรุงเทพมหานคร

คู ประตู 4 ทิศ และลักษณะของ พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน

ตามคำอธิบายของสำนักงานราชบัณฑิตยสภา บริเวณรอบ พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน มีการขุดคูและทำกำแพงรั้วเหล็กโดยรอบ มีประตู 4 ทิศ แต่ละประตูได้ชื่อตามสวนจิตรลดาของพระอินทร์และท้าวโลกบาลในคติไทย ดังนี้

1. พระอินทร์อยู่ชม
2. พระยมอยู่คุ้น
3. พระวิรุณอยู่เจน
4. พระกุเวรอยู่เฝ้า

ตัวอาคาร พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน สร้างเป็นตึก 2 ชั้น ลักษณะสถาปัตยกรรมแบบตะวันตก แหล่งทางการที่เปิดเผยต่อสาธารณะไม่ได้ให้รายละเอียดผังห้องภายใน บทความนี้จึงไม่ลงรายละเอียดส่วนนั้น

จากรัชกาลที่ 6 ถึงรัชกาลที่ 7: เข้าเป็นส่วนหนึ่งของ พระราชวังดุสิต

ในรัชกาลที่ 6 สำนักงานราชบัณฑิตยสภาบันทึกว่า พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จพระราชดำเนินมาประทับเป็นครั้งคราว และเมื่อมี พระราชพิธี ต่าง ๆ ก็ ทรงกระทำการที่พระตำหนักจิตรลดารโหฐานเช่นเดียวกับพระราชวัง

ต่อมา โปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระราชมนเทียรสถานขึ้นใหม่เป็นที่ประทับที่วังพญาไท

ใน รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้ประกาศยกสวนจิตรลดาเป็นพระราชฐานอยู่ในเขตพระราชวังดุสิต สวนจิตรลดาจึงเป็นส่วนหนึ่งของ พระราชวังดุสิต มาตั้งแต่นั้น อ่านประวัติของ พระราชวัง ทั้งหมดได้ที่ พระราชวังดุสิต

พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน ที่ประทับ ในรัชกาลที่ 9 ตั้งแต่ พ.ศ. 2500

ก่อนย้ายมาที่สวนจิตรลดา พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ประทับ ที่ พระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต ประวัติของโรงเรียนจิตรลดาบันทึกว่า ใน พ.ศ. 2500 เสด็จพระราชดำเนินมาประทับ ณ พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน พระราชวังดุสิต สำนักงานราชบัณฑิตยสภาก็ระบุว่า โปรดเกล้าฯ ให้ใช้พระตำหนักจิตรลดารโหฐานเป็นที่ประทับ

หน้า พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ของหน่วยราชการในพระองค์ เรียกสวนจิตรลดาว่า พระราชฐานที่ประทับ และบันทึกลำดับพิธีในรัชกาลที่ 9 ว่า พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินโดยรถยนต์พระที่นั่งจากพระตำหนักจิตรลดารโหฐาน พระราชวังดุสิต ไปยังวัดพระศรีรัตนศาสดารามในพระบรมมหาราชวัง

ภาพจากสำนักงาน กปร. ด้านล่างบันทึกช่วงเวลาที่ รัชกาลที่ 9 ทรงขับรถไถนา ณ โครงการส่วนพระองค์ สวนจิตรลดา โดยมี พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ในวัยเยาว์อยู่ด้วย ตามคำบรรยายของต้นฉบับ อ่าน พระราชประวัติ ฉบับเต็มได้ที่ รัชกาลที่ 9

โรงเรียนจิตรลดา ใน พระราชฐาน

หน่วยราชการในพระองค์บันทึกว่า พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้จัดตั้งโรงเรียนขึ้นสำหรับเป็นสถานที่ศึกษาของพระราชโอรสและพระราชธิดา บุตรหลานข้าราชบริพารและประชาชนทั่วไป และโรงเรียนแรกในรายการคือโรงเรียนจิตรลดา

ประวัติของโรงเรียนจิตรลดาลำดับไว้ดังนี้

• 10 มกราคม พ.ศ. 2498 เปิดโรงเรียนอนุบาลที่ชั้นล่างของอาคารหนึ่งในหมู่ พระที่นั่งอัมพรสถาน มีครูคนแรกคือ ดร.ทัศนีย์ อิศรเสนา ณ อยุธยา (ดร.ท่านผู้หญิงทัศนีย์ บุณยคุปต์) และนักเรียนรุ่นแรกคือ ทูลกระหม่อมหญิงอุบลรัตนราชกัญญา สิริวัฒนาพรรณวดี กับเพื่อนร่วมชั้นอีก 3 คน
• พ.ศ. 2500 สร้างอาคารเรียนถาวรในบริเวณ พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน และ พระราชทานนาม ว่า "โรงเรียนจิตรลดา" เมื่อวันที่ 28 ตุลาคม พ.ศ. 2500
• 6 ตุลาคม พ.ศ. 2501 จดทะเบียนเป็นโรงเรียนราษฎร์ เปิดสอนตั้งแต่อนุบาลถึงประถมศึกษาปีที่ 4
• พ.ศ. 2526 สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี เป็นประธานบริหารโรงเรียนจิตรลดา

โรงเรียนยังบันทึกว่า พระราชโอรสและพระราชธิดา ทั้ง 4 พระองค์ ทรงเป็น ศิษย์เก่าของโรงเรียนนี้ และ เริ่ม ทรงพระอักษร ในวันที่ต่อไปนี้ ได้แก่ ทูลกระหม่อมหญิงอุบลรัตนราชกัญญา สิริวัฒนาพรรณวดี (10 มกราคม 2498) พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว (10 สิงหาคม 2499) สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี (2 ตุลาคม 2501) และ สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี กรมพระศรีสวางควัฒน วรขัตติยราชนารี (2 กุมภาพันธ์ 2504)

โครงการส่วนพระองค์ สวนจิตรลดา เริ่ม พ.ศ. 2504

หน่วยราชการในพระองค์อธิบายว่า พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร มีพระราชประสงค์จะพัฒนาคุณภาพชีวิตและความเป็นอยู่ของราษฎรซึ่งส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรมให้ดีขึ้น จึงทรงศึกษาข้อมูลและทรงทดลองปฏิบัติงานด้านเกษตรกรรมในบริเวณ เขตพระราชฐาน พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน เป็นเบื้องต้น ในชื่อ "โครงการส่วนพระองค์ สวนจิตรลดา" เมื่อ พ.ศ. 2504

งานในระยะแรกตามคำอธิบายเดียวกันมีดังนี้

• การเลี้ยงโคนม
• การเพาะเลี้ยงพันธุ์ปลานิลและปลาหมอเทศ
• แปลงนาทดลอง และป่าไม้สาธิต
• โรงสีข้าว และโรงบดแกลบ
• การคิดค้นพลังงานทดแทน ได้แก่ พลังงานลม พลังงานแสงอาทิตย์ และไบโอดีเซล

หลักการของโครงการคือนำข้อมูลจากการทดลองมาเป็นแบบอย่างให้เกษตรกรนำไปปฏิบัติ เมื่อผลการทดลองเป็นที่น่าพอใจแล้วจึง พระราชทานแนวพระราชดำริ ไปยังหน่วยงานผู้ปฏิบัติและเกษตรกร