เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช และอเนกชาติภุชงค์: ประวัติ ขนาด และหน้าที่ในขบวนเรือ
ประวัติ เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช โขนนาค 7 เศียร ลำปัจจุบันเริ่มใช้ พ.ศ. 2457 และเรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์ สมัยรัชกาลที่ 5 ความหมายชื่อ ขนาด และหน้าที่
โดย กองบรรณาธิการ THAI DATA อ่าน 10 นาที
สรุปประเด็นสำคัญ
- เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช ลำแรกสร้างในรัชกาลที่ 3 ตามข้อมูลกรมศิลปากร ลำปัจจุบันสร้างใหม่ในรัชกาลที่ 6 และเริ่มใช้ครั้งแรกเมื่อ 14 เมษายน พ.ศ. 2457 ส่วนกองทัพเรือระบุว่าสำเร็จเมื่อ 15 เมษายน 2457
- โขนเรือเป็นรูปนาค 7 เศียร ลำเรือภายนอกทาสีเขียว กลางลำเป็นบุษบกประดิษฐานพระพุทธรูปหรือผ้าพระกฐิน ใช้ฝีพาย 54 คน
- เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์ สร้างในรัชกาลที่ 5 (พ.ศ. 2411–2453) ลำเรือทาสีชมพู โขนลงรักปิดทองเป็นรูปนาคเล็ก ๆ จำนวนมาก ใช้ฝีพาย 61 คน
- ในขบวนวันที่ 27 ตุลาคม 2567 เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช เป็นเรืออัญเชิญผ้าพระกฐิน และ เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์ เป็นเรือที่ประทับของ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา และ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าทีปังกรรัศมีโชติ มหาวชิโรตตมางกูร สิริวิบูลยราชกุมาร
เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช เป็น เรือพระที่นั่งกิ่ง ที่โขนเรือเป็นรูปนาค 7 เศียร ใช้ประดิษฐานพระพุทธรูปสำคัญหรือผ้าพระกฐิน ลำปัจจุบันสร้างในรัชกาลที่ 6 และเริ่มใช้เมื่อ 14 เมษายน พ.ศ. 2457 (ค.ศ. 1914) ส่วน เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์ เป็น เรือพระที่นั่งรอง สร้างในรัชกาลที่ 5 โขนเรือปิดทองเป็นรูปพญานาคเล็ก ๆ จำนวนมาก ทั้งสองลำอยู่ในริ้วกลางของ ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค
บทความนี้รวมประวัติเรือโขนนาคสองลำไว้ด้วยกัน เรียบเรียงจากข้อมูลของกรมศิลปากรและพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี เว็บไซต์ของกองทัพเรือ และข่าวในพระราชสำนักของหน่วยราชการในพระองค์ ตัวเลขที่สองหน่วยงานระบุไม่ตรงกันจะแสดงไว้ทั้งสองแบบ
เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช และอเนกชาติภุชงค์ โดยสรุป
- เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช เป็น เรือพระที่นั่งกิ่ง โขนนาค 7 เศียร ลำเรือภายนอกทาสีเขียว กลางลำเป็นบุษบก ใช้ฝีพาย 54 คน
- เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์ เป็น เรือพระที่นั่งรอง โขนเรือเชิดเรียว ปิดทองเป็นรูปนาคเล็ก ๆ ลำเรือภายนอกทาสีชมพู กลางลำมีราชบัลลังก์กัญญา ใช้ฝีพาย 61 คน
- ตำแหน่งในขบวน ทั้งสองลำอยู่ในริ้วกลาง ซึ่งเรียง เรือพระที่นั่ง จากหลังไปหน้า คือ อเนกชาติภุชงค์ นารายณ์ทรงสุบรรณ รัชกาลที่ 9 สุพรรณหงส์ และอนันตนาคราช
- ที่เก็บ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี ริมคลองบางกอกน้อย กรุงเทพฯ
ภาพรวมของขบวนเรือทั้งหมดอยู่ในบทความ กระบวนพยุหยาตราชลมารค
ความหมายของชื่อ เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช
กรมศิลปากรอธิบายว่าชื่อ เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช มาจากคำสันสกฤต อนนฺตนาคราชะ ประกอบด้วย อนนฺตะ (ไม่สิ้นสุด นิรันดร) นาคะ (นาคหรืองู) และ ราชะ (เจ้านายหรือพระราชา) แปลได้ว่า อนันตะ ราชาแห่งนาคทั้งหลาย ในฮินดูปกรณัมปรัมปรา อนันตะคืองูเทพผู้มีพลังยิ่งใหญ่ รู้จักกันในชื่อ เศษะ หรืออาทิเศษะ บางคัมภีร์อธิบายว่าอนันตะมีชื่ออีกอย่างว่า วาสุกิ (ไทยเรียกวาสุกรี) ซึ่งมีเจ็ดเศียร
กรมศิลปากรเชื่อมชื่อเรือกับคติที่ว่า "พระเจ้าแผ่นดินของไทยเป็นอวตารของพระวิษณุลงมาเกิดบนโลกมนุษย์ ดังนั้นพระองค์จึงควรมีเรือพระที่นั่งเป็นพญาอนันตนาคราช" สอดคล้องกับเรื่องที่ พระวิษณุประทับบรรทมบนพญาอนันตนาคราช ในช่วงกาลดับสลายและเริ่มต้นการสร้างโลกและจักรวาลขึ้นใหม่
ประวัติ เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช ลำแรกถึงลำปัจจุบัน
แหล่งข้อมูลบอกที่มาของลำแรกต่างกัน กรมศิลปากรระบุว่า เรือพระที่นั่งอนันตนาคราชลำแรกสร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 3 (พ.ศ. 2367–2394) แต่เริ่มใช้ในกระบวนพยุหยาตราชลมารคในสมัยรัชกาลที่ 4 (พ.ศ. 2394–2411) ในชื่อ เรือพระที่นั่งบัลลังก์อนันตนาคราช พิพิธภัณฑ์เสมือนจริงของกรมศิลปากรก็ระบุว่า พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น ส่วนกองทัพเรือระบุว่าเรือนี้สร้างขึ้นตั้งแต่สมัย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ลำปัจจุบันสร้างขึ้นใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 6 (พ.ศ. 2453–2468) กรมศิลปากรระบุว่าเริ่มใช้ครั้งแรกเมื่อวันที่ 14 เมษายน พ.ศ. 2457 ส่วนกองทัพเรือระบุว่าการสร้างในสมัย พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว สำเร็จเมื่อวันที่ 15 เมษายน พ.ศ. 2457
รูปลักษณ์และขนาด เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช
กรมศิลปากรบรรยายว่าหัวเรือจำหลักรูปพญานาคเจ็ดเศียร ลงรักปิดทองประดับกระจก ท้องเรือภายในทาสีแดง ภายนอกทาสีเขียว กลางลำเรือเป็นบุษบกประดิษฐานพระพุทธรูปหรือผ้าพระกฐิน กองทัพเรือเรียกโขนเรือว่า "พญาอนันตนาคราช" หรือนาค 7 เศียร
| รายการ | กรมศิลปากร | กองทัพเรือ |
|---|---|---|
| ความยาว | 44.85 เมตร | 42.95 เมตร |
| ความกว้าง | 2.58 เมตร | 2.95 เมตร |
| ความลึกถึงท้องเรือ | 87 เซนติเมตร | 0.76 เมตร |
| กินน้ำลึก | 31 เซนติเมตร | 0.31 เมตร |
| ฝีพาย | 54 คน | 54 คน |
| นายเรือ และนายท้าย | อย่างละ 2 คน | อย่างละ 2 คน |
| คนถือธงท้าย และพลสัญญาณ | อย่างละ 1 คน | อย่างละ 1 คน |
| คนถือฉัตร | 7 คน | ไม่ได้ระบุ |
| คนถือบังสูรย์ พัดโบก และพระกลด | 3 คน | ไม่ได้ระบุ |
| คนเห่เรือ | 1 คน | 1 คน |
เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช ในพิธีสำคัญ
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี ระบุว่าโดยปรกติแล้ว เรือพระที่นั่งอนันตนาคราชใช้เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปสำคัญ หรือผ้าพระกฐินในกระบวนพยุหยาตราทางชลมารค กองทัพเรือระบุว่า โดยปกติจะใช้เป็นเรือพระที่นั่งรอง หรือเรือเชิญผ้าพระกฐิน หรือประดิษฐานบุษบกสำหรับพระพุทธรูปสำคัญ ตัวอย่างที่มีบันทึก ได้แก่
- 20 ตุลาคม 2525 ทอดบุษบกประดิษฐานพระชัยวัฒน์ รัชกาลที่ 1 ในกระบวนเรืออัญเชิญพระพุทธนวราชบพิตรไปยังกรุงเทพมหานคร ตามภาพที่พิพิธภัณฑ์เผยแพร่
- 12 ธันวาคม 2562 พระพุทธปฏิมาชัยวัฒน์ รัชกาลที่ 9 ประดิษฐานในบุษบกบน เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช ในขบวนเนื่องใน พระราชพิธีบรมราชาภิเษก
- 27–29 กรกฎาคม 2567 กองทัพเรือ ได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาต อัญเชิญเรือพระที่นั่ง 3 ลำ รวมทั้งลำนี้ จัดแสดงแบบผูกทุ่นที่ท่าราชวรดิฐ
- 27 ตุลาคม 2567 เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช เป็นเรืออัญเชิญผ้าพระกฐิน ในขบวนไปวัดอรุณราชวราราม
กองทัพเรือบันทึกว่าเคยมีการพิมพ์รูปเรือลำนี้ด้านหลังธนบัตร 20 บาท ซึ่งใช้ตั้งแต่ พ.ศ. 2514 และปัจจุบันเลิกพิมพ์แล้ว บทเห่เรือที่กล่าวถึงเรือลำนี้มีเช่น กาพย์เห่เรือพระนิพนธ์ใน เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ สำหรับงานบรมราชาภิเษกสมโภช พ.ศ. 2454 ว่า "เรืออนันตนาคราช กลาดหัวเสียดตัวเหยียดยาว ปากอ้าเขี้ยวตาพราว ราวนาคราชอาสน์นารายณ์"
ความหมายของชื่อ เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์
กรมศิลปากรอธิบายว่าชื่อ เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์ มาจากคำสันสกฤต อเนกะชาตะภุชงฺคะ แปลว่า งูหลากหลายชนิด สอดคล้องกับรูปโขนเรือที่ลงรักปิดทองมีลายรูปงูตัวเล็ก ๆ จำนวนมาก คำว่า ภุชงฺคะ มีความหมายเดียวกับ นาคะ กองทัพเรืออธิบายสั้นกว่าว่า อเนก หมายถึงจำนวนมาก และชาติภุชงค์ หมายถึงพญานาค
กรมศิลปากรตีความว่านาคตัวเล็ก ๆ จำนวนมากที่หัวเรือน่าจะหมายถึงนาคนับพันที่กำเนิดจากมหาฤษีกัศยปะและนางกัทรุ ซึ่งอาศัยอยู่ในโลกบาดาลที่เรียกว่า นาคโลก ตามคัมภีร์ปุราณะ
ประวัติและรูปลักษณ์ เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์
เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์ สร้างขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระปิยมหาราช รัชกาลที่ 5 (พ.ศ. 2411–2453) กองทัพเรือระบุว่าก่อนหน้านี้ไม่ปรากฏชื่อเรือลำนี้ เดิมจัดเป็น เรือพระที่นั่งศรี ในลำดับชั้นรอง ใช้ในการเสด็จพระราชดำเนินลำลอง ภายหลังจึงนำเข้า กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในฐานะ เรือพระที่นั่งรอง และกองทัพเรือนับว่าเป็น เรือพระที่นั่งลำเดียวที่สร้างขึ้นในรัชกาลที่ 5
ลำเรือภายนอกทาสีชมพู ท้องเรือภายในทาสีแดง หัวเรือลงรักปิดทองลายรดน้ำเป็นรูปนาคตัวเล็ก ๆ จำนวนมาก กรมศิลปากรบรรยายราชบัลลังก์กัญญากลางลำว่า "ซึ่งเป็นที่ประทับเปลื้องเครื่องหรือเปลื้องพระชฎามหากฐินของพระเจ้าอยู่หัวก่อนเสด็จขึ้นหรือลงเรือพระที่นั่งอีกลำ"
| รายการ | กรมศิลปากร | กองทัพเรือ |
|---|---|---|
| ความยาว | 45.67 เมตร | 45.50 เมตร |
| ความกว้าง | 2.91 เมตร | 3.15 เมตร |
| ความลึกถึงท้องเรือ | 91 เซนติเมตร | 1.11 เมตร |
| กินน้ำลึก | 46 เซนติเมตร | 0.46 เมตร |
| น้ำหนัก | 7.7 ตัน | ไม่ได้ระบุ |
| ฝีพาย | 61 คน | 61 คน |
| นายเรือ และนายท้าย | อย่างละ 2 คน | อย่างละ 2 คน |
| คนถือธงท้าย และพลสัญญาณ | อย่างละ 1 คน | อย่างละ 1 คน |
| คนถือฉัตร | 7 คน | ไม่ได้ระบุ |
| คนขานยาวหรือคนเห่ | 1 คน | 1 คน |
เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์ ในพิธีสำคัญ
- พ.ศ. 2454 ภาพถ่ายเก่าที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี เผยแพร่แสดงเรือลำนี้ทอดบัลลังก์กัญญาเป็นเรือพลับพลา ในขบวนเรือเนื่องใน พระราชพิธีบรมราชาภิเษก ของ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
- 20 ตุลาคม 2525 ทอดบุษบกประดิษฐานพระพุทธนิรันตราย ในกระบวนเรืออัญเชิญพระพุทธนวราชบพิตร
- 12 ธันวาคม 2562 เป็นหนึ่งใน เรือพระที่นั่ง 4 ลำของริ้วสายกลาง
- 27 ตุลาคม 2567 เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์ เป็นเรือที่ประทับของ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา และ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าทีปังกรรัศมีโชติ มหาวชิโรตตมางกูร สิริวิบูลยราชกุมาร
ในริ้วกลาง เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์ อยู่หลังสุดของ เรือพระที่นั่ง ทั้งสี่ลำ ส่วน เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช อยู่หน้าสุด โดยมีเรือแตงโมหรือเรือกลองในของผู้บัญชาการกระบวนคั่นระหว่าง เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช กับเรือสุพรรณหงส์
ลำดับเหตุการณ์ เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช และอเนกชาติภุชงค์
| พ.ศ. (ค.ศ.) | เหตุการณ์ |
|---|---|
| 2367–2394 (1824–1851) | สร้างเรืออนันตนาคราชลำแรกในรัชกาลที่ 3 ตามข้อมูลกรมศิลปากร |
| 2394–2411 (1851–1868) | เริ่มใช้ในกระบวนเรือในชื่อเรือบัลลังก์อนันตนาคราช |
| 2411–2453 (1868–1910) | สร้างเรืออเนกชาติภุชงค์ในรัชกาลที่ 5 |
| 2454 (1911) | เรืออเนกชาติภุชงค์เป็นเรือพลับพลาในขบวนรัชกาลที่ 6 |
| 2457 (1914) | เรืออนันตนาคราชลำปัจจุบันเริ่มใช้ 14 เมษายน |
| 2514 (1971) | ธนบัตร 20 บาทพิมพ์รูปเรืออนันตนาคราชด้านหลัง |
| 2517 (1974) | อู่เก็บเรือยกฐานะเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี |
| 2525 (1982) | ทั้งสองลำทอดบุษบกในกระบวนเรือ 20 ตุลาคม |
| 2562 (2019) | อยู่ในริ้วสายกลางของขบวน 12 ธันวาคม |
| 2567 (2024) | อนันตนาคราชอัญเชิญผ้าพระกฐิน และอเนกชาติภุชงค์ เป็นเรือที่ประทับ ในขบวน 27 ตุลาคม |
ภาพบันทึก
มรดกที่เหลือถึงปัจจุบัน
เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช และ เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์ เก็บรักษาและจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี เลขที่ 80/1 ริมคลองบางกอกน้อย ถนนอรุณอัมรินทร์ เขตบางกอกน้อย กรุงเทพฯ กรมศิลปากร ขึ้นทะเบียนเรือพระที่นั่งต่างๆ ไว้เป็นมรดกของชาติ และยกฐานะอู่เก็บเรือเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เมื่อ พ.ศ. 2517 เรือทั้งสองลำยังถูกนำลงน้ำเมื่อมีการจัดขบวน
ภาพ เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช ด้านหลังธนบัตร 20 บาทที่ใช้ตั้งแต่ พ.ศ. 2514 และบทเห่เรือหลายสมัยเป็นอีกส่วนหนึ่งที่บันทึกเรือลำนี้ไว้ อ่านประวัติ เรือพระที่นั่ง ลำอื่นได้ที่ เรือพระที่นั่งสุพรรณหงส์ เรือพระที่นั่งนารายณ์ทรงสุบรรณ รัชกาลที่ 9 และหมวด พระราชพาหนะ
คำถามที่พบบ่อย
เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช ใช้ทำอะไร?
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี ระบุว่าโดยปรกติแล้ว เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช ใช้เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปสำคัญ หรือผ้าพระกฐินใน กระบวนพยุหยาตราทางชลมารค ในขบวนวันที่ 27 ตุลาคม 2567 เรือลำนี้เป็นเรืออัญเชิญผ้าพระกฐิน
เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช ลำปัจจุบันสร้างเมื่อไรและยาวเท่าไร?
กรมศิลปากรระบุว่า เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช ลำปัจจุบันสร้างใหม่ในรัชกาลที่ 6 และเริ่มใช้ครั้งแรกเมื่อ 14 เมษายน พ.ศ. 2457 ยาว 44.85 เมตร กว้าง 2.58 เมตร ส่วนกองทัพเรือระบุว่าสำเร็จเมื่อ 15 เมษายน 2457 ยาว 42.95 เมตร กว้าง 2.95 เมตร ทั้งสองแหล่งระบุว่าใช้ฝีพาย 54 คน
ชื่อ อเนกชาติภุชงค์ หมายความว่าอะไร?
กรมศิลปากรอธิบายว่าชื่อนี้มาจากคำสันสกฤต อเนกะชาตะภุชงฺคะ แปลว่า งูหลากหลายชนิด สอดคล้องกับโขนเรือที่ลงรักปิดทองมีลายรูปงูตัวเล็ก ๆ จำนวนมาก คำว่า ภุชงฺคะ มีความหมายเดียวกับ นาคะ หรือนาค
ชม เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช และเรืออเนกชาติภุชงค์ ได้ที่ไหน?
เรือทั้งสองลำจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี เลขที่ 80/1 ริมคลองบางกอกน้อย ถนนอรุณอัมรินทร์ เขตบางกอกน้อย กรุงเทพฯ ซึ่งกรมศิลปากรดูแล และจะนำลงน้ำเมื่อมีการจัดขบวนพยุหยาตราทางชลมารค
แหล่งอ้างอิง
- เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช — กรมศิลปากร
- เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์ — กรมศิลปากร
- เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช — กองทัพเรือ
- เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์ — กองทัพเรือ
- พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี — กรมศิลปากร
- ประวัติความเป็นมา เรือพระราชพิธี : The Royal Barges Of Thailand — กรมศิลปากร (พิพิธภัณฑ์เสมือนจริง เรือพระราชพิธี)
- The tiered roofed shrine of the Suphannahong Royal Barge (บุษบกเรือพระที่นั่งสุพรรณหงส์) — กรมศิลปากร (พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี)
- พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินี เสด็จพระราชดำเนินไปในการพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน โดยขบวนพยุหยาตราทางชลมารค ณ วัดอรุณราชวราราม — หน่วยราชการในพระองค์
- ข่าวในพระราชสำนัก วันพฤหัสบดี ที่ 12 ธันวาคม พ.ศ. 2562 — หน่วยราชการในพระองค์
- นายกรัฐมนตรีตรวจความก้าวหน้าการเตรียมความพร้อมการจัดขบวนพยุหยาตราทางชลมารค — กองทัพเรือ
บุคคล องค์กร และสถานที่ในข่าวนี้
เลือกชื่อเพื่ออ่านข่าวทั้งหมดที่กล่าวถึง ตัวเลขคือจำนวนข่าว
- ประเทศและสถานที่
- กรุงเทพฯ79
พบข้อมูลคลาดเคลื่อน? แจ้งกองบรรณาธิการ