รถม้าพระที่นั่ง: ประวัติรถม้าในราชสำนักสยาม จากรัชกาลที่ 5 ถึง พ.ศ. 2481

รถม้าพระที่นั่ง คือรถเทียมม้าที่ใช้เป็นพาหนะของ พระมหากษัตริย์ ในราชสำนักสยาม เอกสารของกรมศิลปากรบันทึกว่า วันที่ 19 มิถุนายน พ.ศ. 2446 (ค.ศ. 1903) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงรถม้าพระที่นั่ง ออกจาก พระบรมมหาราชวัง ไปเปิดทางรถไฟสายเพชรบุรี และหลังรถยนต์เข้ามาในรัชกาลที่ 5 ราชสำนักก็หันมาใช้รถยนต์เป็นหลักแทน รถม้าพระที่นั่ง

บทความนี้รวบรวมเฉพาะหลักฐานที่หน่วยงานรัฐเผยแพร่ไว้ ได้แก่ กรมศิลปากร สำนักหอสมุดแห่งชาติ สำนักพระราชวัง และกรมประชาสัมพันธ์ เพื่อบันทึกว่ารถม้าเข้ามาเป็นพาหนะของราชสำนักอย่างไร ใช้ในโอกาสใด และเหลืออะไรให้ชมในปัจจุบัน ส่วนยานที่ใช้คนชักลากหรือแบกหามอ่านได้ที่ ราชรถ และ พระราชยาน

รถม้าพระที่นั่ง คืออะไร

หน้า "โรงราชรถ" ในพิพิธภัณฑ์เสมือนจริงของกรมศิลปากรอธิบายว่า ราชรถ หรือรถหลวงมีวิธีขับเคลื่อนสองแบบ ราชรถขนาดใหญ่ที่มีซุ้มเครื่องยอดสูงใช้คนลากทั้งด้านหน้าและด้านหลัง ส่วนอีกวิธีหนึ่งใช้สัตว์ เช่น ม้า เป็นกำลังชักลาก มีด้านหน้าด้านเดียว เพราะส่วนมากเป็นรถขนาดเล็ก มีเครื่องหลังคาหรือซุ้มไม่สูงใหญ่ และน้ำหนักไม่มาก เมื่อจะหยุดรถจึงไม่ต้องฉุดด้านหลัง

รถม้าพระที่นั่ง จึงเป็นรถหลวงในกลุ่มหลังนี้ เอกสารทางการที่อ้างในบทความเรียกพาหนะชนิดนี้ไว้หลายแบบ ดังนี้

• รถม้าพระที่นั่ง ใช้เรียกรถที่ พระมหากษัตริย์ ประทับ ในเอกสารของสำนักหอสมุดแห่งชาติและกรมประชาสัมพันธ์
• รถพระประเทียบ ปรากฏในคำว่า "กระบวนรถพระประเทียบ" จากจดหมายเหตุ พระราชกิจรายวัน ที่กรมศิลปากรอ้างไว้
• รถม้าหลวง ใช้เรียกรถม้าที่ราชสำนักจัดให้ผู้อื่นใช้ ตามบันทึกของสำนักพระราชวังเรื่องนาคหลวง
• กระบวนรถม้า ใช้เรียกขบวนรถม้า เช่น ขบวนที่ใช้ในการรับแขกเมือง

ก่อนยุครถม้า: กระบวนม้าและ เรือพระที่นั่งกลไฟ

กรมศิลปากรเล่าไว้ในบทความชุด "160 ปี พระนครคีรี จิรกาล" ว่าการเดินทางไปเมืองเพชรบุรีในสมัยก่อนนิยมใช้ทางน้ำ ในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงใช้ เรือพระที่นั่งกลไฟ เป็น พระราชพาหนะ ไปยังหัวเมือง เช่น เรืออรรคราชวรเดช และเมื่อขึ้นบกแล้วอาจเปลี่ยนเป็นกระบวนม้าเดินบกต่อไปจนถึงเขามหาสวรรค์

ในช่วงต้นรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว การเดินทางไปเมืองเพชรบุรียังใช้ทางน้ำเป็นหลัก จดหมายเหตุ พระราชกิจรายวัน ภาค 23 ที่กรมศิลปากรอ้างไว้บันทึกว่า เสด็จ ด้วย เรือพระที่นั่งเวสาตรี ถึงอ่าวบ้านแหลม แล้วเปลี่ยนมา ประทับ ม้าพระที่นั่ง เดินบกพร้อมด้วย กระบวนรถพระประเทียบ ถึงพระนครคีรี จนถึง พ.ศ. 2446 เมื่อทางรถไฟสายใต้มาถึงเมืองเพชรบุรี จึงเปลี่ยนมาใช้รถไฟตลอดมา

โรงรถม้าใน พระราชวัง สมัยรัชกาลที่ 5

พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ราชบุรี บันทึกเรื่อง พระราชวังบนเขาสัตนารถ จังหวัดราชบุรี ซึ่ง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นหลังจากเคย เสด็จประพาส เขาลูกนี้เมื่อ พ.ศ. 2414 ผังของ พระราชวัง สะท้อนว่ารถม้าเป็นส่วนหนึ่งของ พระราชฐาน ในสมัยนั้น

• เชิงเขาด้านตะวันออกมีโรงทหารรักษาพระองค์ 1 โรง
• อีกฟากหนึ่งมี โรงรถม้า
• ตรงทางสองแพร่งมีกระโจมสำหรับทหารยามรักษาการณ์ และถัดขึ้นไปเป็นโรงทหารมหาดเล็กและทิมดาบตำรวจหน้าท้องพระโรง

พระราชวัง แห่งนี้ใช้รับราชทูตโปรตุเกสเมื่อวันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2420 และเอกสารของพิพิธภัณฑ์ระบุว่าหลังจากนั้นไม่ได้ใช้เป็นที่ ประทับ อีก

รถม้าพระที่นั่ง ในการเปิดทางรถไฟสายเพชรบุรี พ.ศ. 2446

สำนักหอสมุดแห่งชาติเรียบเรียง "เรื่องเล่าจากราชกิจจานุเบกษา" ว่า วันที่ 19 มิถุนายน พ.ศ. 2446 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนิน เปิดการเดินรถไฟสายเพชรบุรี ระยะทาง 150 กิโลเมตร ซึ่งเริ่มก่อสร้างในปลาย พ.ศ. 2442 และเปิดทดลองเดินรถตั้งแต่วันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2446 ลำดับการเดินทางในเช้าวันนั้นมีดังนี้

1. เวลาเช้าโมงเศษ (7 นาฬิกาเศษ) ทรงเครื่องอย่างจอมพลทหารบก แล้ว ทรงรถม้าพระที่นั่ง พร้อมด้วยกระบวนทหารราชองครักษ์และมหาดเล็กแห่นำ ตามเสด็จ ออกจาก พระบรมมหาราชวัง
2. กระบวนรถเลี้ยวเข้าถนนหน้าพระลาน เลี้ยวที่ป้อมอินทรังสรรค์ ไปตามถนนริมกำแพงพระนคร แล้วหยุด รถพระที่นั่ง ที่ชาลา พระที่นั่งราชกิจวินิจฉัย
3. จากนั้นลงเรือกลไฟชื่อชลยุทธ์ที่ท่าราชวรดิฐ ไปขึ้นที่สถานีปากคลองบางกอกน้อย และ ประทับรถพระที่นั่ง ของกรมรถไฟไปยังสถานีหน้าวัดอมรินทรารามวรวิหาร

บันทึกนี้แสดงว่าในปลายรัชกาลที่ 5 รถม้า เรือกลไฟ และรถไฟ ถูกใช้ต่อกันในการเดินทางครั้งเดียว

รถม้าหลวง กับประเพณีนาคหลวง

สำนักพระราชวังบันทึกเรื่อง พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลอุปสมบทนาคหลวง ไว้ว่า ในรัชกาล พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สามเณรปลด กิตฺติโสภโณ (ต่อมาได้เลื่อนสมณศักดิ์เป็น สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช) วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม สอบพระปริยัติธรรมได้เปรียญธรรม 9 ประโยค จึงโปรดให้เป็นนาคหลวงอุปสมบท ณ พระอุโบสถ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม และโปรดให้จัด รถม้าหลวง ไปส่งยังวัดที่จำพรรษา

จากครั้งนั้นจึงถือเป็นราชประเพณีว่า สามเณรที่สอบได้เปรียญ 9 ประโยคเมื่ออายุครบอุปสมบทจะได้เป็นนาคหลวง ข้อความของสำนักพระราชวังที่อธิบายธรรมเนียมนี้ระบุว่า ราชสำนักจัด รถยนต์หลวง ไปส่งยังวัดที่จำพรรษา ซึ่งสะท้อนการเปลี่ยนพาหนะจากรถม้ามาเป็นรถยนต์

กระบวนรถม้าในการรับแขกเมือง ร.ศ. 128

พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนครคีรี อ้างราชกิจจานุเบกษาเรื่องการรับดยุคโยฮันอัลเบิร์ต ผู้สำเร็จราชการเมืองบรันสวิก และพระชายา เมื่อเดือนมกราคมถึงกุมภาพันธ์ ร.ศ. 128 ซึ่งตรงกับ พ.ศ. 2452 ตามการนับปีขณะนั้น (ค.ศ. 1910) ในการเดินทางครั้งนั้น คณะเดินทางใช้ทั้งรถยนต์ เรือยนต์ รถไฟ และเก้าอี้หาม ส่วนที่เมืองเพชรบุรี ราชกิจจานุเบกษาบันทึกว่า วันที่ 3 กุมภาพันธ์ เวลาเช้า คณะเดินทางโดยกระบวนรถม้าจากเชิงเขาไปยังถ้ำเขาหลวง

ในบทความเดียวกัน กรมศิลปากรเล่าว่าดยุคผู้นี้เคยรับรอง รัชกาลที่ 5 ที่ พระราชวัง เมืองบรันสวิกหลายราตรี ในคราวที่ เสด็จพระราชดำเนิน เยือนยุโรป ภาพถ่ายเก่าที่เผยแพร่เป็นสาธารณสมบัติใน Wikimedia Commons ระบุว่าบันทึกการเยือนเมืองบรันสวิกเมื่อเดือนสิงหาคม ค.ศ. 1907 ซึ่งแสดงรถม้าที่ใช้รับรองในครั้งนั้น