พระตำหนักดอยตุง: บ้านที่ดอยตุง ของ สมเด็จย่า สถาปัตยกรรมล้านนาผสมสวิส และสวนแม่ฟ้าหลวง

พระตำหนักดอยตุง คือ ที่ประทับ ของ สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี บนดอยตุง อำเภอแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย สร้างด้วย พระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ บนเนื้อที่ 29 ไร่ 3 งาน เป็นสถาปัตยกรรมล้านนาผสมสวิสชาเลต์ อุทยานเฉลิมพระเกียรติฯ บันทึกว่า ประทับ ที่นี่ครั้งแรกเมื่อวันที่ 23 พฤศจิกายน พ.ศ. 2531 (ค.ศ. 1988) ปีเดียวกับที่โครงการพัฒนาดอยตุงเริ่มต้น

บทความนี้รวบรวมประวัติ พระตำหนักดอยตุง จากสำนักงานปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ กรมศิลปากร จังหวัดเชียงราย อุทยานเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี และมูลนิธิแม่ฟ้าหลวง อ่านเรื่อง ที่ประทับ แห่งอื่น ได้ในหมวดเดียวกัน

พระตำหนักดอยตุง: ข้อมูลสำคัญโดยสรุป

• ที่ตั้ง: บ้านอีก้อป่ากล้วย อำเภอแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย จังหวัดเชียงรายระบุที่อยู่ 920 ตำบลแม่ฟ้าหลวง
• ผู้สร้าง: สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ด้วยพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์เอง
• ที่ดิน: 29 ไร่ 3 งาน ในพื้นที่เช่าของกรมป่าไม้ 30 ปี สูงกว่าระดับน้ำทะเลปานกลางประมาณ 1,000 เมตร
• ชื่อที่ใช้เรียก: "บ้านที่ดอยตุง"
• รูปแบบ: สถาปัตยกรรมล้านนาผสมสวิสชาเลต์
• ประทับ ครั้งแรก: 23 พฤศจิกายน 2531 ตามข้อมูลของอุทยานเฉลิมพระเกียรติฯ
• ปัจจุบัน: เปิดให้เข้าชมทุกวัน 08.00–17.00 น. คู่กับสวนแม่ฟ้าหลวงด้านหน้า

ดอยตุงก่อนมี พระตำหนักดอยตุง

อุทยานเฉลิมพระเกียรติฯ อธิบายว่า ดอยตุงเป็นขุนเขาลูกหนึ่งของเทือกดอยนางนอนที่ทอดตัวไปตามแนวพรมแดนไทย–พม่า มองจากที่ราบระหว่างอำเภอแม่จันกับอำเภอแม่สายจะเห็นคล้ายหญิงสาวนอนทอดตัวจากเหนือสู่ใต้ ดอยตุงอยู่ตรงส่วนใบหน้า บนยอดเป็นที่ตั้งพระธาตุดอยตุง และชื่อ "ดอยตุง" ตรงกับภาษาภาคกลางว่า "ดอยธง" ซึ่งมาจากตำนานการสร้างพระธาตุ

กรมศิลปากรบันทึกว่า หลังจาก สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี เสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมราษฎรชาวไทยภูเขาในพื้นที่ห่างไกล ทรงพบว่าชาวไทยภูเขาดำรงชีพในแนวทางที่ไม่ถูกต้อง เช่น ตัดไม้ทำลายป่า เผาป่าทำไร่เลื่อนลอย ปลูกฝิ่น จนดอยต่าง ๆ มีสภาพเป็นภูเขาหัวโล้น ดอยตุงเป็นพื้นที่หนึ่งที่ ทรงมีพระราชปรารภว่า "ฉันจะปลูกป่าบนดอยตุง"

มูลนิธิแม่ฟ้าหลวงบันทึกว่าการ เสด็จ มาเยือนดอยตุงเป็นครั้งแรกคือวันที่ 15 มกราคม 2530 เว็บไซต์ดอยตุงยังระบุว่า พื้นที่ของสวนแม่ฟ้าหลวงในปัจจุบันเคยเป็นจุดพักของกองคาราวานฝิ่นและอาวุธสงครามบนเส้นทางลำเลียงยาเสพติด

ทรงสร้าง "บ้านที่ดอยตุง"

สำนักงานปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์บันทึกว่า สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ทรงเป็นพระราชวงศ์ที่โปรดธรรมชาติมาก ทรงสร้างพระตำหนักดอยตุง ขึ้นบริเวณดอยตุง เนื้อที่ 29 ไร่ 3 งาน ที่บ้านอีก้อป่ากล้วย อำเภอแม่ฟ้าหลวง ด้วยพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์เอง ในพื้นที่เช่าของกรมป่าไม้เป็นเวลานาน 30 ปี และ ทรงเรียกพระตำหนักนี้ว่า บ้านที่ดอยตุง

อุทยานเฉลิมพระเกียรติฯ เล่าเพิ่มว่าทัศนียภาพด้านหน้าเห็นเทือกเขานางนอนและทุ่งราบระหว่างอำเภอแม่สายกับแม่จันกว้างสุดสายตา ละม้ายกับภูมิทัศน์ที่เห็นจาก ที่ประทับ เมืองโลซาน ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ และระบุว่าการ ประทับ ที่ พระตำหนักดอยตุง ครั้งแรกคือวันที่ 23 พฤศจิกายน 2531 ซึ่งเป็นจุดเริ่มของการทำงานฟื้นฟูป่าดอยตุงอย่างเป็นรูปธรรม

เว็บไซต์ดอยตุงยังบันทึกว่าอาคารที่ปัจจุบันเป็นดอยตุงลอดจ์ เดิมเป็นที่พักของข้าราชบริพารที่ ตามเสด็จ เมื่อ เสด็จ มา ทรงงาน ที่ดอยตุง

สถาปัตยกรรมล้านนาผสมสวิสชาเลต์

จังหวัดเชียงรายระบุว่า พระตำหนักดอยตุง เป็นอาคารสถาปัตยกรรมล้านนาผสมสวิสชาเลต์ อดีตที่ประทับของสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี (สมเด็จย่า) รายละเอียดที่แหล่งข้อมูลบันทึกไว้มีดังนี้

• งานแกะสลักไม้ที่กาแล เชิงชาย และขอบหน้าต่าง เป็นลวดลายต่าง ๆ ฝีมือช่างชาวเหนือ
• รอบพระตำหนักมีสวนดอกไม้ และมีเครื่องบรรยายภาษาไทยและภาษาอังกฤษนำชมตามจุดต่าง ๆ
• เว็บไซต์ดอยตุงอธิบายว่า "บ้านที่ดอยตุง" เน้นความประหยัด เรียบง่าย มุ่งประโยชน์ใช้สอย เช่น นำลังไม้สนใส่สินค้าจากท่าเรือคลองเตยมาทำเป็นผนัง
• จุดเด่นอยู่ที่เพดานไม้สนแกะสลักเป็นกลุ่มดาวในห้องโถงใหญ่

เพดานกลุ่มดาว: ความสนใจด้านดาราศาสตร์

อุทยานเฉลิมพระเกียรติฯ บันทึกเรื่องดาราศาสตร์ของ สมเด็จย่า ไว้ว่า ในการสร้าง พระตำหนักดอยตุง โปรดให้เจ้าหน้าที่ของท้องฟ้าจำลองกรุงเทพฯ ออกแบบร่างกลุ่มดาว เพื่อทำภาพแกะไม้ประดับเพดานห้องโถงใหญ่ซึ่งอยู่ติดกับส่วนที่ ประทับ

• เพดานตกแต่งเป็นภาพไม้แกะสลักรูปสุริยจักรวาล กลุ่มดาวจักรราศี 12 กลุ่ม และกลุ่มดาวฤกษ์สำคัญ 12 กลุ่ม ฝีมือช่างของมูลนิธิแม่ฟ้าหลวง
• ดาวเคราะห์และดาวฤกษ์ตกแต่งด้วยหลอดไฟขนาดต่าง ๆ ให้สอดคล้องกับลักษณะของดาวดวงนั้น
• ราวไม้เฉลียงและประตูบางแห่งยังประดับไม้แกะรูปกลุ่มดาวฤกษ์ และเฉลียงมีไม้ดอกปลูกเป็นแถวยาว

เว็บไซต์ดอยตุงอธิบายเพิ่มว่ากลุ่มดาวบนเพดานจัดตามตำแหน่งใน วันพระราชสมภพ คือวันที่ 21 ตุลาคม พ.ศ. 2443 ซึ่งตรงกับ วันพระราชสมภพ ที่สำนักงานปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์บันทึกไว้

โครงการพัฒนาดอยตุง: ปลูกป่า ปลูกคน

กรมศิลปากรบันทึกว่า พระองค์มีพระราชดำริให้บูรณาการฟื้นฟูและอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม พร้อมกับการพัฒนาสังคมและเศรษฐกิจของชุมชนชาวไทยภูเขา โครงการพัฒนาดอยตุง (พื้นที่ทรงงาน) อันเนื่องมาจากพระราชดำริ จึงเริ่มต้นเมื่อ พ.ศ. 2531 ภายใต้ แนวพระราชดำริ "ปลูกป่า ปลูกคน" บนพื้นที่ดอยตุง 93,515 ไร่ (ประมาณ 150 ตารางกิโลเมตร) ในเขตอำเภอแม่จัน กิ่งอำเภอแม่ฟ้าหลวง (ชื่อในขณะนั้น) และอำเภอแม่สาย โดยมีมูลนิธิแม่ฟ้าหลวงดูแลโครงการ และประสานงานกับหน่วยงานรัฐ องค์กรเอกชน และมูลนิธิแพทย์อาสาฯ

สำนักงานปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์บันทึกงานที่ดอยตุงไว้หลายด้าน

• ทรงพระราชทานกล้าไม้แก่ผู้ตามเสด็จ และทรงปลูกป่าด้วยพระองค์เอง
• ทรงนำเมล็ดกาแฟพันธุ์อาราบิกา และไม้ดอกมาปลูก
• โครงการขยายพันธุ์ด้วยการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ เช่น หน่อไม้ฝรั่ง กล้วย กล้วยไม้ เห็ดหลินจือ สตรอเบอร์รี่
• ศูนย์บำบัดและฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาเสพติด ที่บ้านผาหมี ตำบลเวียงพางคำ อำเภอแม่สาย

มูลนิธิแม่ฟ้าหลวงแบ่งการพัฒนาเป็น 3 ระยะ คือ "อยู่รอด" "พอเพียง" และ "ยั่งยืน" โดยใช้พืชเศรษฐกิจอย่างกาแฟและแมคคาเดเมียแทนการปลูกพืชเสพติด