กิจการไปรษณีย์โทรเลข สมัยรัชกาลที่ 5: โทรเลขสายแรก 2418 ไปรษณียาคาร 2426 ถึงรวมกรม 2441

โทรเลขสายแรกของกิจการไปรษณีย์โทรเลข: กรุงเทพฯ–สมุทรปราการ 45 กิโลเมตร

วารสารราชบัณฑิตยสถาน ปีที่ 37 ฉบับที่ 2 (เมษายน–มิถุนายน 2555) บันทึกว่า เมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม 2412 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ชาวอังกฤษ 2 คนตั้งบริษัทก่อสร้างและบำรุงรักษาทางโทรเลขขึ้น แต่ดำเนินงานล้มเหลว ใน พ.ศ. 2418 รัฐบาลจึงดำเนินการเอง โดยมอบหมายให้กรมกลาโหมสร้างทางสายโทรเลขสายแรกจากกรุงเทพฯ ไปปากน้ำ และวางสายเคเบิลใต้น้ำต่อไปถึงกระโจมไฟนอกสันดอนปากแม่น้ำเจ้าพระยา รวมระยะทาง 45 กิโลเมตร

หน้าประวัติของกรมการสื่อสารและเทคโนโลยีสารสนเทศทหารเรือเล่าเรื่องเดียวกันโดยเรียกผู้ดำเนินงานว่ากระทรวงกลาโหม และระบุชื่อชาวอังกฤษที่เคยยื่นเรื่อง เพื่อขอพระบรมราชานุญาต วางสายโทรเลขว่าวิลเลี่ยม เฮนรี ริด (William Henry Rid) ซึ่งทำไม่สำเร็จ แหล่งเดียวกันอธิบายว่าสายแรกใช้แจ้งข่าวเรือที่ผ่านเข้าออกสันดอนมายังกรุงเทพฯ จากนั้นใน พ.ศ. 2421 จึงมีสายที่สอง กรุงเทพฯ–บางปะอิน แล้วขยายต่อถึงอยุธยา

4 สิงหาคม 2426 ไปรษณียาคาร ที่ทำการแรกของกิจการไปรษณีย์โทรเลข

บทความ “ไปรษณีย์ไทย ๒” ของสำนักงานราชบัณฑิตยสภาเล่าว่า ใน พ.ศ. 2423 เจ้าหมื่นเสมอใจราช หัวหมื่นมหาดเล็กเวรสิทธิ์ ผู้เคยไปเห็นไปรษณีย์ในต่างประเทศ จึงทำหนังสือกราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวถวายคำแนะนำให้เปิดบริการไปรษณีย์ขึ้นในประเทศไทย

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชดำริเห็นชอบ และทรงแต่งตั้งให้สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมหลวงภาณุพันธุวงศ์วรเดช ให้ดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการกรมไปรษณีย์ เมื่อเตรียมการพร้อมแล้ว จึงประกาศเปิดรับฝากส่งจดหมายหรือหนังสือเป็นการทดลองในเขตพระนครและธนบุรี เมื่อวันที่ 4 สิงหาคม 2426 ที่ทำการอยู่ที่ตึกใหญ่ริมแม่น้ำเจ้าพระยา ปากคลองโอ่งอ่าง เรียกว่า “ไปรษณียาคาร”

หน้าประวัติของกองทัพเรือระบุเพิ่มว่า วันที่ 4 สิงหาคม 2426 เป็นวันสถาปนากรมโทรเลขและกรมไปรษณีย์ขึ้น ก่อนหน้านั้นไม่ถึงเดือน คือวันที่ 16 กรกฎาคม 2426 โทรเลขสายแรกที่ติดต่อกับต่างประเทศเพิ่งเปิดบริการ เส้นทางนี้ใช้ลวดอาบสังกะสี ออกจากกรุงเทพฯ ผ่านปราจีนบุรี กบินทร์บุรี อรัญประเทศ ศรีโสภณ ถึงคลองกำปงปลักในพระตะบอง แล้วต่อกับสายของอินโดจีนไปไซ่ง่อน คิดค่าบริการคำละ 1 เฟื้อง ส่วนสายกรุงเทพฯ–สมุทรปราการ และกรุงเทพฯ–อยุธยา คิดคำละ 2 ไพ

กิจการไปรษณีย์โทรเลขออกต่างประเทศ: พม่า ปีนัง สิงคโปร์ และกติกาสากลปี 2428

กองทัพเรือบันทึกว่าใน พ.ศ. 2427 มีโทรเลขสายตะวันตก กรุงเทพฯ–กาญจนบุรี ซึ่งต่อกับสายโทรเลขของพม่าที่ชายแดน เปิดบริการในเดือนมีนาคม ปีเดียวกันออกกฎหมายโทรเลข จุลศักราช 1246 มีบทบัญญัติ 15 ข้อ ใช้อยู่จนถึงรัชกาลที่ 7 ที่ประกาศใช้ พระราชบัญญัติโทรเลข โทรศัพท์ พุทธศักราช 2477 แทน

ก้าวสำคัญของกิจการไปรษณีย์โทรเลขในเวทีโลกเกิดใน พ.ศ. 2428 เมื่อ พระองค์เจ้าปฤษฎางค์ ทูตไทยประจำกรุงปารีส เป็นผู้แทนเข้าร่วมการประชุมโทรเลขระหว่างประเทศที่กรุงเบอร์ลิน และลงนามอนุสัญญาโทรเลขระหว่างประเทศ สยามจึงเริ่มใช้ข้อบังคับและระเบียบการโทรเลขระหว่างประเทศตั้งแต่วันที่ 1 กรกฎาคม 2428

ถึง พ.ศ. 2441 สายไทรบุรี–กัวลามุดาต่อกับสายของสหพันธรัฐมลายา ทำให้กิจการไปรษณีย์โทรเลขของสยามติดต่อปีนังและสิงคโปร์ได้

ปี 2441 กิจการไปรษณีย์โทรเลขรวมเป็นกรมเดียว

หน้าประวัติกระทรวงคมนาคมเล่าว่า ช่วง พ.ศ. 2418–2435 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีการปฏิรูปราชการบริหารเป็น 12 หน่วย หนึ่งในนั้นคือกรมโยธาธิการ ซึ่งดูแลการก่อสร้าง ถนน คลอง และการช่าง รวมทั้งการไปรษณีย์ โทรเลข และการรถไฟ ครั้นใน ร.ศ. 109 (พ.ศ. 2433) ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รวมการโยธาต่างๆ ที่อยู่ในกระทรวงต่างๆ มาตั้งเป็นกระทรวงโยธาธิการขึ้น และรวมกรมโทรเลข ไปรษณีย์ เข้าในกระทรวงโยธาธิการ

อีก 8 ปีต่อมา สำนักงานราชบัณฑิตยสภาบันทึกว่า ใน พ.ศ. 2441 เสนาบดีกระทรวงโยธาธิการเสนอว่าราชการของกรมไปรษณีย์และกรมโทรเลขเป็นงานด้านการสื่อสารด้วยกัน ควรรวมเป็นหน่วยราชการเดียวกัน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเห็นเป็นการสมควร จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รวมกรมทั้งสองเข้าด้วยกัน เรียกว่า “กรมไปรษณีย์โทรเลข” ตั้งอยู่ที่ไปรษณียาคาร

ตารางนี้สรุปว่ากิจการไปรษณีย์โทรเลขอยู่ในหน่วยงานใดในแต่ละช่วงตามแหล่งข้างต้น

ส่งภาษาไทยด้วยรหัสมอร์ส: โจทย์ภาษาไทยของกิจการไปรษณีย์โทรเลข

ปัญหาหนึ่งของกิจการไปรษณีย์โทรเลขที่คนทำงานไอทีวันนี้คุ้นเคย คือการทำให้ระบบที่ออกแบบมาสำหรับอักษรโรมันรองรับภาษาไทย วารสารราชบัณฑิตยสถานอ้างงานของเสงี่ยม เผ่าทองศุข ว่าเมื่อรหัสมอร์สเป็นตัวแทนของอักษรโรมัน สมัยแรกจึงต้องเขียนภาษาไทยด้วยอักษรโรมัน เช่น “ฉันไปไม่ได้” ต้องส่งว่า “CHAN PAI MAI DAI” ซึ่งคำว่า MAI อ่านได้ทั้ง ไม ไม่ ไม้ ไหม ใหม่ ใหม้ หรือหม้าย

หน้าประวัติของกองทัพเรือเล่าอีกแบบว่า ระยะแรกข้อความที่ส่งเป็นภาษาอังกฤษเท่านั้น ถ้าจะส่งภาษาไทยต้องแปลเป็นภาษาอังกฤษก่อน ทำให้ช้าและเข้าใจผิดได้ จนมีการคิดรหัสมอร์สภาษาไทยและประกาศใช้อย่างเป็นทางการในวันที่ 1 พฤศจิกายน 2455 เจ้าหน้าที่กองทัพเรือวิเคราะห์ว่ารหัสชุดนี้ไม่ได้กำหนดตามความถี่ของตัวอักษร แต่จับคู่ตัวอักษรที่ตรงกันระหว่างภาษาเยอรมันกับภาษาไทย เช่น T กับ ต จึงสันนิษฐานว่าอาจได้รับความช่วยเหลือจากเยอรมนี

โจทย์นี้อยู่กับกิจการไปรษณีย์โทรเลขต่อมาอีกหลายสิบปี เครื่องโทรพิมพ์ที่เข้ามาในพระนครปี 2472 เป็นแบบภาษาอังกฤษ 5 ยูนิต จนสำนักงานราชบัณฑิตยสภาบันทึกว่า ดร. สมาน บุญยรัตพันธุ์ ประดิษฐ์เครื่องโทรพิมพ์ภาษาไทยได้สำเร็จใน พ.ศ. 2496 (หน้าของกองทัพเรือสะกดชื่อสกุลว่า บุณยรัตพันธุ์) และเครื่องโทรพิมพ์ไทยแบบเอสพี (S.P.) ที่ใช้ได้ทั้งภาษาไทยและอังกฤษเริ่มใช้งานครั้งแรกวันที่ 1 เมษายน 2500

มรดกที่เหลือถึงปัจจุบัน

ไปรษณียาคารเป็นที่ทำการของกรมไปรษณีย์โทรเลขจนถึง พ.ศ. 2470 จึงย้ายไปใช้อาคารและที่ดินริมถนนเจริญกรุง และเริ่มใช้อาคารใหม่ตั้งแต่ พ.ศ. 2482 ซึ่งเรียกกันทั่วไปว่า “ที่ทำการไปรษณีย์กลาง” ต่อมา พระราชบัญญัติการสื่อสารแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2519 แยกงานปฏิบัติการของกรมไปรษณีย์โทรเลขออกไปตั้งเป็นรัฐวิสาหกิจชื่อการสื่อสารแห่งประเทศไทย ตั้งแต่วันที่ 25 กุมภาพันธ์ 2520 ส่วนบริการโทรเลขซึ่งเป็นครึ่งหนึ่งของกิจการไปรษณีย์โทรเลขมาตั้งแต่ต้น มีวันสุดท้ายคือ 30 เมษายน 2551

สิ่งที่องค์กรไทยวันนี้เห็นได้จากกิจการไปรษณีย์โทรเลขยุคแรก

• มาตรฐานกลางมาก่อนการขยายเครือข่าย การลงนามอนุสัญญาโทรเลขระหว่างประเทศและใช้ระเบียบสากลตั้งแต่ 1 กรกฎาคม 2428 ทำให้สายของสยามต่อกับไซ่ง่อน พม่า ปีนัง และสิงคโปร์ได้
• ภาษาไทยต้องออกแบบตั้งแต่ต้น ช่วงที่ต้องส่งภาษาไทยเป็นอักษรโรมันหรือแปลเป็นอังกฤษ ทำให้ข้อความกำกวมและช้า เรื่องเดียวกับการรองรับภาษาไทยในระบบสมัยใหม่
• บริการที่ใกล้กันมักถูกรวม การรวมกิจการไปรษณีย์โทรเลขเป็นกรมเดียวในปี 2441 เกิดจากเหตุผลว่าเป็นงานด้านการสื่อสารด้วยกัน
• เทคโนโลยีมีวันเลิกใช้ โทรเลขให้บริการรวม 133 ปีก่อนยุติในปี 2551 เมื่อบริการใหม่สะดวกกว่า

อ่านต่อเรื่องเครือข่ายสื่อสารยุคหลังได้ที่ ประวัติอินเทอร์เน็ตไทย และ ประวัติมือถือในไทย ส่วนพิธีของวันนี้อ่านได้ที่ พิธีวันปิยมหาราช 2569 และบทความอื่นในหมวดประวัติศาสตร์