ประวัติมือถือในไทย: จาก ทศท. ปี 2529 สู่ประมูล 5G และการควบรวม True–dtac

มือถือในไทยเริ่มนับหนึ่งเมื่อองค์การโทรศัพท์แห่งประเทศไทย (ทศท.) เปิดตัวระบบโทรศัพท์เคลื่อนที่อย่างเป็นทางการเมื่อ 9 กรกฎาคม พ.ศ. 2529 (ค.ศ. 1986) ปีนั้นทั้งประเทศมีเลขหมายเพียง 821 เลขหมายตามข้อมูล ITU ที่ธนาคารโลกเผยแพร่ ส่วนใน พ.ศ. 2567 ตัวเลขเดียวกันเพิ่มเป็น 115.1 ล้านเลขหมาย หรือ 160.6 เลขหมายต่อประชากร 100 คน

บทความนี้เล่าตลาดมือถือไทยสามช่วง ได้แก่ ยุครัฐวิสาหกิจกับสัญญาสัมปทาน ยุคใบอนุญาตและการประมูลคลื่นของ กสทช. และยุคควบรวมกิจการ โดยอ้างเอกสารของบริษัทและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องโดยตรง เรื่องที่แหล่งข้อมูลระบุไม่ตรงกันแสดงไว้ทั้งสองแบบ

มือถือยุคแรกของ ทศท. เริ่มอย่างไร

Bangkok Post บันทึกว่า ทศท. จัดพิธีเปิดตัวระบบโทรศัพท์เคลื่อนที่ที่โรงแรม Siam Inter-Continental เมื่อ 9 กรกฎาคม 2529 Maj Gen Pradip Chaipanee รักษาการผู้อำนวยการ ทศท. ในขณะนั้น ระบุว่าโครงการนี้อยู่ในแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของ ทศท. ช่วง พ.ศ. 2527–2534 และจะค่อย ๆ ขยายจนครอบคลุมทั้งประเทศ

ฝั่ง ทศท. ใช้ระบบตระกูล NMT (Nordic Mobile Telephone) ตารางสถิติที่ ทศท. ส่งให้สมุดสถิติรายปีประเทศไทย 2549 ของสำนักงานสถิติแห่งชาติยังแยกแถว "ระบบ 470 เอ็นเอ็มที" กับ "ระบบ 900 เอ็นเอ็มที" ไว้จนถึง พ.ศ. 2547 และรายงานศึกษาของ สศช. กับ JICA ระบุว่าช่วงปี 2543 ยังมีผู้ใช้กลุ่มเล็ก ๆ อยู่บนย่าน 470 MHz

ตลาดช่วงแรกเติบโตจากฐานที่เล็กมาก ข้อมูล ITU ระบุจำนวนเลขหมาย 821 เลขหมายใน พ.ศ. 2529, 5,882 เลขหมายใน พ.ศ. 2530 และ 63,223 เลขหมายใน พ.ศ. 2533 หรือเพียง 0.11 เลขหมายต่อประชากร 100 คน มือถือในยุคนั้นยังใหญ่และหนัก โทรศัพท์ระบบ NMT 450 ที่ผลิตในฟินแลนด์ ค.ศ. 1994 ในภาพด้านล่างหนักราว 1.36 กิโลกรัมตามที่ผู้ถ่ายบันทึกไว้

สัมปทานมือถือแบบ BTO: เอกชนสร้างโครงข่าย รัฐเป็นเจ้าของ

ตั้งแต่ พ.ศ. 2533 (ค.ศ. 1990) รัฐเปิดให้เอกชนลงทุนผ่านสัญญาร่วมการงาน แบบ 56-1 ปี 2558 ของ AIS อธิบายว่า ทศท. และการสื่อสารแห่งประเทศไทย (กสท.) ให้สัมปทานแบบสร้าง-โอน-ดำเนินการ (Build-Transfer-Operate หรือ BTO) เอกชนลงทุนสร้างโครงข่ายแล้วโอนทรัพย์สินให้หน่วยงานรัฐ แลกกับสิทธิให้บริการจนสิ้นสุดสัญญา สัญญาหลักในยุคนั้นมีดังนี้

• AIS กับ ทศท. สัญญา 25 ปีบนคลื่น 900 MHz เริ่ม 1 ตุลาคม 2533 สิ้นสุด 30 กันยายน 2558 และรายงานประจำปี 2555 ของ AIS ระบุว่าให้บริการแบบแบ่งรายได้กับ ทศท.
• TAC (ดีแทค) กับ กสท. บันทึกของสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา เรื่องเสร็จที่ 292/2550 ระบุว่าทำสัญญาให้บริการระบบเซลลูลาร์เมื่อ 14 พฤศจิกายน 2533 ระยะดำเนินการ 15 ปี ตั้งแต่ 16 กันยายน 2534 ถึง 15 กันยายน 2549 ต่อมาสัญญาแก้ไขครั้งที่ 3/2539 ลงวันที่ 22 พฤศจิกายน 2539 ขยายเป็น 27 ปี
• DPC บริษัทในเครือ AIS กับ กสท. สัญญา 16 ปีบนคลื่น 1800 MHz ลงนามใน พ.ศ. 2540 ตามรายงานประจำปี 2555 ของ AIS

บันทึกฉบับเดียวกันระบุว่าระบบของ TAC คือ AMPS 800 ส่วนของ AIS คือ Cellular 900 เมื่อกระทรวงคมนาคมมีนโยบายให้สองระบบให้บริการและคิดค่าบริการแบบเดียวกัน กสท. ทศท. และ TAC จึงทำข้อตกลงเชื่อมโยงโครงข่ายโทรศัพท์เคลื่อนที่เมื่อ 22 กุมภาพันธ์ 2537

จาก NMT สู่ GSM และมือถือแบบเติมเงิน

รายงานของ สศช. กับ JICA ซึ่งอ้างข้อมูลของ ทศท. ช่วง พ.ศ. 2543 ระบุว่าสัมปทานของ AIS ครอบคลุมทั้ง NMT และ GSM (Global System for Mobile communications) ย่าน 900 MHz ขณะนั้นทั่วประเทศยังมีผู้ใช้ NMT 696,625 ราย มากกว่าผู้ใช้ GSM ที่มี 282,192 ราย

ภาพเปลี่ยนเร็วหลังจากนั้น ตารางของ ทศท. ในสมุดสถิติรายปี 2549 เริ่มมีแถว "ระบบ 900 จีเอสเอ็ม (1-2-call)" ซึ่งเป็นแบรนด์บริการเติมเงินของ AIS ใน พ.ศ. 2544 และภายใน พ.ศ. 2547 แถวนี้โตเป็นหลักล้านเลขหมาย ขณะที่แถว NMT เหลือหลักพันและหลักร้อย จำนวนเลขหมายรวมทั้งประเทศตามข้อมูล ITU ก็กระโดดจาก 3.06 ล้านใน พ.ศ. 2543 เป็น 7.55 ล้านใน พ.ศ. 2544 และ 17.45 ล้านใน พ.ศ. 2545

ผู้เล่นต่างชาติเข้ามาในช่วงเดียวกัน บล็อกของ True เล่าว่า Orange จากฝรั่งเศสเป็นผู้ให้บริการต่างชาติรายแรกที่เข้าสู่ตลาดโทรคมนาคมไทย ใน พ.ศ. 2545 ที่คนไทยส่วนใหญ่ยังไม่คุ้นกับบริการมือถือ Orange ให้เครื่อง Nokia 3310 ฟรีแก่ผู้ที่สมัครใช้บริการ 24 เดือน ต่อมา Orange กับ True รวมกันเป็น TrueMove

กสทช. กับจุดเปลี่ยนจากสัมปทานสู่ใบอนุญาต

สัญญาสัมปทานเองก็เป็นประเด็นทางกฎหมาย บันทึกของกฤษฎีกาเล่าว่ากระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารมีหนังสือลงวันที่ 17 มกราคม 2550 ขอหารือว่าสัญญาแก้ไขระหว่าง กสท. กับ TAC ซึ่งทำขึ้นหลังพระราชบัญญัติว่าด้วยการให้เอกชนเข้าร่วมงานหรือดำเนินการในกิจการของรัฐ พ.ศ. 2535 มีผลใช้บังคับแล้ว เป็นโครงการที่อยู่ภายใต้กฎหมายนี้หรือไม่ เพราะมีข้อถกเถียงทางกฎหมายและมีข้อเรียกร้องเรื่องความไม่เป็นธรรมในการแข่งขันระหว่างผู้ให้บริการ

จุดเปลี่ยนมาใน พ.ศ. 2553 (ค.ศ. 2010) รายงานประจำปี 2559 ของ AIS ระบุว่าคณะกรรมการกิจการกระจายเสียง กิจการโทรทัศน์ และกิจการโทรคมนาคมแห่งชาติ (กสทช.) ตั้งขึ้นตาม พ.ร.บ.องค์กรจัดสรรคลื่นความถี่ฯ พ.ศ. 2553 มีอำนาจทำแผนแม่บทคลื่นความถี่ ออกใบอนุญาต กำหนดโครงสร้างอัตราค่าบริการ และป้องกันการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรม รายงานประจำปี 2563 ของ AIS เรียกระบบใบอนุญาตว่าเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของอุตสาหกรรม ใบอนุญาตคลื่นมีอายุเฉลี่ย 15 ปี และเมื่อหมดอายุ กสทช. จะนำคลื่นกลับมาประมูลใหม่

สัมปทานมือถือจึงทยอยหมดอายุ เนื้อความในแบบ 56-1 ของ AIS ระบุว่าสัญญา 1800 MHz ของ DPC สิ้นสุด 15 กันยายน 2556 ซึ่งตรงกับสัญญา 16 ปีที่เริ่ม พ.ศ. 2540 (ตารางท้ายหัวข้อเดียวกันพิมพ์ปีสิ้นสุดเป็น 2558) และสัญญา 900 MHz ของ AIS สิ้นสุด 30 กันยายน 2558 โดยมีระยะเยียวยาให้ผู้ให้บริการดูแลลูกค้าต่อชั่วคราว ส่วนดีแทคระบุว่าระยะเยียวยาของตนคือ 16 กันยายน ถึง 15 ธันวาคม 2561 และบริษัทพ้นจากระบบสัมปทานทั้งหมดเมื่อระยะนี้สิ้นสุด

ประมูลคลื่นมือถือครั้งแรก: 3G ปี 2555

ก่อนมีคลื่น 2.1 GHz ผู้ให้บริการมือถือทำ 3G ด้วยเทคโนโลยี HSPA บนคลื่นเดิมที่มีจำกัด รายงานประจำปี 2555 ของ AIS ระบุว่าบริษัทเพิ่มสถานีฐาน 3G บนคลื่น 900 MHz จาก 1,884 แห่งใน พ.ศ. 2554 เป็น 3,500 แห่ง และบริการ 3G ยังมีเฉพาะในเมืองใหญ่

การประมูลคลื่นครั้งแรกของไทยเกิดขึ้นปลาย พ.ศ. 2555 (ค.ศ. 2012) ตารางของ กสทช. แสดงการจัดสรรคลื่น 2100 MHz ครั้งที่ 1 ขนาด 90 MHz ราคารวม 41,625 ล้านบาท ไม่รวมภาษีมูลค่าเพิ่ม รายงานของ AIS ระบุว่าผู้ให้บริการรายเดิมสามรายได้คลื่นรายละ 15 MHz แบบคู่ (2x15 MHz) ใบอนุญาตของ AWN บริษัทลูกของ AIS มีอายุตั้งแต่ 7 ธันวาคม 2555 ถึง 6 ธันวาคม 2570 และ AIS คาดว่าทั้งสามรายจะเปิด 3G บนคลื่น 2.1 GHz ใน พ.ศ. 2556