ประวัติสหประชาชาติ: จากกฎบัตรซานฟรานซิสโก 1945 ถึงไทยสมาชิกลำดับที่ 55

สหประชาชาติ (United Nations) เกิดขึ้นอย่างเป็นทางการเมื่อ 24 ตุลาคม 1945 วันที่กฎบัตรซึ่งผู้แทน 50 ประเทศลงนามที่ซานฟรานซิสโกเมื่อ 26 มิถุนายน 1945 มีผลบังคับ วันนั้นจึงเป็นวันสหประชาชาติ ซึ่งปี 2026 ครบรอบ 81 ปี ส่วนไทยเข้าเป็นสมาชิกในชื่อ "สยาม" เมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ. 2489 (ค.ศ. 1946) เป็นสมาชิกลำดับที่ 55 และกรุงเทพฯ เป็นที่ตั้งสำนักงานของ ESCAP มาตั้งแต่ปี 1949

บทความนี้เล่าว่าองค์การนี้เกิดขึ้นอย่างไร ทำไมไทยไม่อยู่ในการประชุมปี 1945 และไทยมีบทบาทอะไรในสหประชาชาติตั้งแต่นั้น จากเอกสารของสหประชาชาติ กระทรวงการต่างประเทศ และเอกสารการทูตของสหรัฐฯ ที่เปิดอ่าน ณ 8 ตุลาคม 2026 ปีในบทความใช้ ค.ศ.

สหประชาชาติเริ่มจากปฏิญญาปี 1942 ได้อย่างไร

สหประชาชาติเล่าว่ารากของกฎบัตรย้อนไปถึงกฎบัตรแอตแลนติก (Atlantic Charter) ที่ประธานาธิบดีแฟรงกลิน ดี. รูสเวลต์ ของสหรัฐฯ และนายกรัฐมนตรีวินสตัน เชอร์ชิลล์ ของสหราชอาณาจักร ลงนามเมื่อ 14 สิงหาคม 1941 ซึ่งพูดถึงระบบความมั่นคงทั่วไปที่กว้างขึ้นและถาวรในอนาคต

วันที่ 1 มกราคม 1942 รัฐ 26 รัฐที่ทำสงครามกับฝ่ายอักษะ รวมถึงสหรัฐฯ สหราชอาณาจักร จีน และสหภาพโซเวียต ลงนามใน "ปฏิญญาสหประชาชาติ" (Declaration by United Nations) และมีอีก 21 รัฐลงนามตามมาภายหลัง เอกสารนี้เป็นการใช้คำว่า "United Nations" อย่างเป็นทางการครั้งแรก โดยผู้คิดชื่อคือรูสเวลต์

จากนั้นการออกแบบองค์การเดินหน้าเป็นขั้น ๆ

• ตุลาคม 1943 การประชุมที่มอสโกของสหรัฐฯ สหราชอาณาจักร สหภาพโซเวียต และจีน ออกปฏิญญาว่าต้องตั้งองค์การระหว่างประเทศเพื่อรักษาสันติภาพโดยเร็วที่สุด
• 21 สิงหาคม–7 ตุลาคม 1944 การประชุมดัมบาร์ตันโอกส์ที่วอชิงตัน ดี.ซี. ได้ข้อเสนอเพื่อจัดตั้งองค์การระหว่างประเทศทั่วไป ซึ่งเผยแพร่เมื่อ 9 ตุลาคม 1944 และกลายเป็นเอกสารตั้งต้นของการประชุมที่ซานฟรานซิสโก
• 4–11 กุมภาพันธ์ 1945 การประชุมยัลตาตกลงวิธีลงคะแนนในคณะมนตรีความมั่นคง และกำหนดเรียกประชุมที่ซานฟรานซิสโกวันที่ 25 เมษายน 1945
• 5 มีนาคม 1945 ส่งหนังสือเชิญ แม้รูสเวลต์ถึงแก่อสัญกรรมเมื่อ 12 เมษายน แต่ประธานาธิบดีแฮร์รี ทรูแมน เดินหน้าตามกำหนดเดิม

กฎบัตรสหประชาชาติลงนาม 26 มิถุนายน 1945 และมีผล 24 ตุลาคม

การประชุมสหประชาชาติว่าด้วยองค์การระหว่างประเทศ (United Nations Conference on International Organization) หรือการประชุมซานฟรานซิสโก จัดระหว่าง 25 เมษายนถึง 26 มิถุนายน 1945 เดิมมีผู้ได้รับเชิญ 46 ประเทศรวมสี่ชาติผู้สนับสนุน ที่ประชุมเชิญเพิ่มอีกสี่ คือ เบียโลรัสเซียและยูเครน (ซึ่งขณะนั้นเป็นสาธารณรัฐในสหภาพโซเวียต) เดนมาร์ก และอาร์เจนตินา ส่วนโปแลนด์ไม่ได้ส่งผู้แทนเพราะประกาศรัฐบาลชุดใหม่ไม่ทันการประชุม จึงมีผู้แทนรวม 50 ประเทศ

การประชุมมีผู้แทน 850 คน รวมที่ปรึกษา เจ้าหน้าที่ และสำนักเลขาธิการแล้วราว 3,500 คน ยังมีสื่อมวลชนและผู้สังเกตการณ์อีกกว่า 2,500 คน และทุกส่วนของกฎบัตรต้องผ่านเสียงสองในสาม

กฎบัตรพร้อมธรรมนูญศาลยุติธรรมระหว่างประเทศได้รับการรับรองเป็นเอกฉันท์เมื่อ 25 มิถุนายน 1945 ที่โรงอุปรากรซานฟรานซิสโก และลงนามวันรุ่งขึ้นที่ Herbst Theatre ในอาคาร Veterans War Memorial Building โปแลนด์ลงนามภายหลังเมื่อ 15 ตุลาคม 1945 ทำให้มีสมาชิกผู้ก่อตั้ง 51 ประเทศ

กฎบัตรมีผลตามข้อ 110 วรรค 3 เมื่อ 24 ตุลาคม 1945 หลังจีน ฝรั่งเศส สหภาพโซเวียต สหราชอาณาจักร สหรัฐฯ และผู้ลงนามส่วนใหญ่ส่งมอบสัตยาบันสาร สองปีต่อมา สมัชชาใหญ่มีมติ 168 (II) เมื่อ 31 ตุลาคม 1947 ให้เรียก 24 ตุลาคมว่า "วันสหประชาชาติ" ส่วนตัวกฎบัตรแก้ไขมาแล้วสามครั้ง ในปี 1963, 1965 และ 1973

ทำไมไทยไม่อยู่ในการประชุมซานฟรานซิสโก

สหประชาชาติอธิบายว่าการประชุมเชิญเฉพาะรัฐที่ประกาศสงครามกับเยอรมนีและญี่ปุ่น และลงนามในปฏิญญาสหประชาชาติภายในเดือนมีนาคม 1945 รายชื่อผู้ลงนามปฏิญญาทั้ง 47 รัฐที่สหประชาชาติเผยแพร่ไม่มีสยามหรือไทย

สถานะของไทยในสงครามมีหลายด้าน เอกสารการทูตของสหรัฐฯ (FRUS) บันทึกว่ากระทรวงการต่างประเทศไทยแจ้งกงสุลสวิสในกรุงเทพฯ ว่าไทยประกาศสงครามกับสหราชอาณาจักรและสหรัฐฯ มีผลตั้งแต่เที่ยงวันที่ 25 มกราคม 1942 อังกฤษประกาศว่าอยู่ในสถานะสงครามกับไทยตั้งแต่วันนั้น แต่สหรัฐฯ ไม่ประกาศสงครามตอบ ฐานข้อมูลการเมืองการปกครองของ KPI ระบุว่า ม.ร.ว. เสนีย์ ปราโมช อัครราชทูตไทยในวอชิงตัน ไม่ได้ยื่นเอกสารประกาศสงครามต่อสหรัฐฯ ส่วนหนังสือของรัฐมนตรีต่างประเทศสหรัฐฯ ลงวันที่ 26 สิงหาคม 1943 ระบุว่าสหรัฐฯ ไม่รับรองรัฐบาลไทยชุดนั้น แต่ยังรับรองอัครราชทูตซึ่งประณามการร่วมมือกับญี่ปุ่น และมองขบวนการเสรีไทย (Free Thai) ที่เขามีบทบาทสำคัญด้วยความเห็นใจ

แผนที่ของการประชุมเมื่อมิถุนายน 1945 ระบายสีชมพูให้รัฐที่มีผู้แทนในการประชุม ส่วนดินแดนที่เขียนว่า THAILAND ระบายสีเหลือง ซึ่งคำอธิบายแผนที่ระบุว่าเป็นกลุ่ม "Axis States, Satellites and Cobelligerents"

จากประกาศสันติภาพ 1945 ถึงการเจรจากับฝรั่งเศส

KPI ระบุว่าญี่ปุ่นประกาศยอมจำนนเมื่อ 15 สิงหาคม 1945 และวันรุ่งขึ้นนายปรีดี พนมยงค์ ผู้นำขบวนการเสรีไทย ออกประกาศสันติภาพ FRUS บันทึกว่าวันที่ 16 สิงหาคม 1945 ไทยปฏิเสธการประกาศสงครามต่อสหรัฐฯ และสหราชอาณาจักร และยกเลิกความตกลงที่รัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงครามทำไว้กับญี่ปุ่น ตัวบทประกาศที่นิตยสารศิลปวัฒนธรรมเผยแพร่ระบุว่าการประกาศสงคราม "เป็นโมฆะไม่ผูกพันประชาชนชาวไทย" และขอให้ประชาชนยึดมั่นในอุดมคติของข้อตกลงสหประชาชาติที่ซานฟรานซิสโก

แต่ใบสมัครของสยามในปี 1946 ยังติดสองเรื่องตามบันทึกของ FRUS

• ข้อพิพาทกับฝรั่งเศส เรื่องดินแดนในอินโดจีนที่สยามได้มาตามอนุสัญญาปี 1941 ฝรั่งเศสยังถือว่าอยู่ในสถานะสงครามกับสยาม และผู้แทนฝรั่งเศสแจ้งว่าจะคัดค้านใบสมัครระหว่างที่การเจรจาในวอชิงตันยังไม่จบ
• สหภาพโซเวียต ผู้แทนโซเวียตแจ้งเมื่อ 15 สิงหาคม 1946ว่าจะลงคะแนนคัดค้านสยาม โดยให้เหตุผลว่าสองประเทศยังไม่มีความสัมพันธ์ทางการทูต

เมื่อ 28 สิงหาคม 1946 สยามขอให้เลื่อนการพิจารณาใบสมัครจนกว่าจะยุติข้อพิพาทกับฝรั่งเศส ต่อมาเมื่อ 17 พฤศจิกายน 1946 สองฝ่ายลงนามความตกลงระงับกรณีพิพาทที่วอชิงตัน ข้อ 2 ระบุว่าฝรั่งเศสจะไม่คัดค้านการเข้าเป็นสมาชิกสหประชาชาติของสยามอีก และสยามส่งมอบจังหวัดพระตะบองกับพิบูลสงครามให้ฝรั่งเศสเสร็จเมื่อ 9 ธันวาคม 1946 สามวันก่อนคณะมนตรีความมั่นคงมีมติเอกฉันท์เสนอรับสยาม

ไทยเข้าเป็นสมาชิกสหประชาชาติลำดับที่ 55 ด้วยมติใด

กฎบัตรข้อ 4 กำหนดให้รัฐที่ไม่ได้ร่วมก่อตั้งเข้าเป็นสมาชิกได้ด้วยมติของสมัชชาใหญ่ตามคำแนะนำของคณะมนตรีความมั่นคง เอกสารมติของคณะมนตรีความมั่นคงปี 1946 และมติของสมัชชาใหญ่บันทึกขั้นตอนของสยามไว้ดังนี้

• 29 สิงหาคม 1946 คณะมนตรีความมั่นคงพิจารณาใบสมัคร 9 รัฐ ได้แก่ แอลเบเนีย มองโกเลีย อัฟกานิสถาน ทรานส์จอร์แดน ไอร์แลนด์ โปรตุเกส ไอซ์แลนด์ สยาม และสวีเดน แต่มติที่ 8 เสนอให้รับเพียงอัฟกานิสถาน ไอซ์แลนด์ และสวีเดน
• 29 พฤศจิกายน 1946 คณะมนตรีฯ ตกลงตามข้อเสนอของสมัชชาใหญ่ (มติ 35 (I) ลงวันที่ 19 พฤศจิกายน 1946) ให้ทบทวนใบสมัครบางรายการอีกครั้ง
• 12 ธันวาคม 1946 มติที่ 13 ระบุว่าสมาชิกคณะมนตรีฯ เห็นชอบใบสมัครของสยามเป็นเอกฉันท์ และเสนอให้สมัชชาใหญ่รับสยามเป็นสมาชิก
• 15 ธันวาคม 1946 สมัชชาใหญ่ในการประชุมเต็มคณะครั้งที่ 67 มีมติ 101 (I) ให้รับสยามเป็นสมาชิก

หน้าการเติบโตของจำนวนสมาชิกระบุว่าปี 1946 สหประชาชาติมีสมาชิก 55 ประเทศ โดยเพิ่มอัฟกานิสถาน ไอซ์แลนด์ สยาม และสวีเดน สามประเทศแรกเข้าเป็นสมาชิกเมื่อ 19 พฤศจิกายน 1946 สยามเข้าหลังสุด สอดคล้องกับที่กระทรวงการต่างประเทศนับไทยเป็นสมาชิกลำดับที่ 55 ต่อมาเมื่อ 11 พฤษภาคม 1949 สยามแจ้งเลขาธิการสหประชาชาติว่าเปลี่ยนชื่อประเทศเป็น Thailand

15 หรือ 16 ธันวาคม: วันที่ไทยเป็นสมาชิกสหประชาชาติ

แหล่งข้อมูลทางการสองฝั่งระบุวันต่างกันหนึ่งวัน

เอกสารทั้งสองฝั่งไม่ได้อธิบายสาเหตุที่วันต่างกัน บทความนี้จึงรายงานทั้งสองวันตามแหล่งที่มา เอกสารของกระทรวงฯ ยังระบุว่ารัฐบาลไทยเห็นว่าการเป็นสมาชิกจะช่วยเสริมความมั่นคงของประเทศ