พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ปราสาทจัตุรมุขใน พระบรมมหาราชวัง สร้างในรัชกาลที่ 1

พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท คือปราสาทองค์สำคัญใน พระบรมมหาราชวัง กรุงเทพมหานคร สร้างในรัชกาลที่ 1 แทนปราสาทไม้องค์เดิมที่ถูกฟ้าผ่าและไฟไหม้เมื่อ พ.ศ. 2332 (ค.ศ. 1789) แรกสร้างเป็นท้องพระโรงว่าราชการ และนับแต่รัชกาลที่ 1 เสด็จสวรรคต ก็เป็นที่ประดิษฐาน พระบรมศพ ตามราชประเพณีสืบมาจนถึงปัจจุบัน

พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท โดยสรุป

• ที่ตั้ง: ในหมู่อาคารที่มีกำแพงล้อมรอบภายใน พระบรมมหาราชวัง เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร เว็บไซต์ พระบรมมหาราชวัง ฉบับภาษาอังกฤษระบุว่าหมู่อาคารนี้เป็นส่วนหนึ่งของ ที่ประทับ ที่รัชกาลที่ 1 ให้สร้างขึ้น
• ผู้สร้าง: พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช หลังเหตุไฟไหม้ พ.ศ. 2332
• รูปแบบ: ปราสาทผังจัตุรมุขก่ออิฐถือปูน หลังคายอดปราสาท 7 ชั้น มีมุขเด็จยื่นออกจากมุขด้านทิศเหนือ
• สิ่งสำคัญภายใน: พระแท่นราชบัลลังก์ประดับมุกภายใต้พระนพปฎลมหาเศวตฉัตร พระแท่นราชบรรจถรณ์ประดับมุก และ พระที่นั่งบุษบกมาลา ที่ผนังด้านทิศใต้
• บทบาท: ท้องพระโรง ที่ประดิษฐาน พระบรมศพ และ พระศพ และที่ประกอบ พระราชพิธี กับ พระราชกุศล
• ปัจจุบัน (ตุลาคม 2569): เป็นที่ประดิษฐาน พระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

ก่อนจะเป็น พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท: ไฟไหม้ พ.ศ. 2332

หน่วยราชการในพระองค์บันทึกว่า พระบรมมหาราชวัง สร้างขึ้นในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ในปี พ.ศ. 2325 (ค.ศ. 1782) และในวันที่ 13 มิถุนายน พ.ศ. 2325 เสด็จพระราชดำเนิน จาก พระราชวังกรุงธนบุรี ข้ามแม่น้ำเจ้าพระยามายัง พระบรมมหาราชวัง ทรงประกอบพระราชพิธี ปราบดาภิเษก และ เฉลิมพระราชมณเฑียร ตรงตำแหน่งของ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในวันนี้ เดิมเป็น พระที่นั่งอินทราภิเษก ซึ่งเว็บไซต์ พระบรมมหาราชวัง ระบุว่าสร้างด้วยไม้ทั้งองค์

ใน พ.ศ. 2332 เกิดอัสนีบาต (ฟ้าผ่า) ที่มุขเด็จ ไฟลุกไหม้ทั้งองค์ เหตุครั้งนี้ปรากฏในวรรณกรรมของยุคเดียวกันด้วย กรมศิลปากรระบุว่า สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท พระมหาอุปราช ในรัชกาลที่ 1 ทรงพระนิพนธ์ เพลงยาวถวายพยากรณ์ (พ.ศ. 2332) ในคราวที่เกิดอัสนีบาตตกมาหน้าบันมุขเด็จ พระที่นั่งอินทราภิเษก ซึ่งต่อมาถูกรื้อลงแล้วสร้าง พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ขึ้นแทน

รัชกาลที่ 1 สร้างปราสาทองค์ใหม่ตามแบบกรุงศรีอยุธยา

หลังไฟไหม้ รัชกาลที่ 1 ให้รื้อซากองค์เดิมแล้วสร้างปราสาทองค์ใหม่บนตำแหน่งเดิม เว็บไซต์ พระบรมมหาราชวัง ของ สำนักพระราชวัง อธิบายว่าองค์ใหม่เป็นปราสาทผังจัตุรมุขยอดมหาปราสาท มีมุขเด็จยื่นออกมาจากมุขด้านทิศเหนือ และถอดแบบมาจาก พระที่นั่งสุริยาสน์อมรินทร์ ใน พระราชวังหลวง กรุงศรีอยุธยา ฉบับภาษาอังกฤษของเว็บไซต์เดียวกันเสริมว่าปราสาทองค์ใหม่มีความสูงและขนาดเท่ากับองค์ที่กรุงศรีอยุธยา ซึ่งเคยใช้ตั้ง พระบรมศพ พระมหากษัตริย์

กรมศิลปากรบันทึกว่า พระที่นั่งสุริยาสน์อมรินทร์ ตั้งอยู่ด้านเหนือสุดของ พระราชวังหลวง กรุงศรีอยุธยา ปราสาทในกรุงเทพฯ จึงสืบรูปแบบมาจากอาคารสำคัญของราชธานีเดิมโดยตรง

เมื่อสร้างเสร็จ พระราชทานนามว่า พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในรัชกาลนั้นใช้เป็นท้องพระโรงสำหรับว่าราชการ โดยมี พระที่นั่งพิมานรัตยา ทางด้านทิศใต้ เป็นที่ประทับ เว็บไซต์ พระบรมมหาราชวัง ยังระบุว่าในรัชกาลนี้ เมื่อ พระบรมวงศ์ ฝ่ายในชั้นสูง สิ้นพระชนม์ ได้ตั้ง พระศพ ที่มุขด้านทิศตะวันตก

สถาปัตยกรรม: ปราสาทจัตุรมุข ยอดเจ็ดชั้น

พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เป็นอาคารแบบปราสาทไทยประเพณี ลักษณะสำคัญตามที่เว็บไซต์ พระบรมมหาราชวัง บรรยายไว้มีดังนี้

• ผังจัตุรมุข ตัวอาคารยื่นมุขออกไปทั้งสี่ทิศ มุขด้านทิศเหนือต่อเป็นมุขเด็จ
• วัสดุ ก่ออิฐถือปูนทั้งองค์ ต่างจากองค์เดิมที่เป็นเครื่องไม้
• หลังคา ซ้อนเป็นยอดมหาปราสาท 7 ชั้น ยอดแหลมตั้งอยู่กลางผังกากบาท
• ครุฑยุดนาค รูปครุฑสีแดงยุดหัวและหางนาคประดับที่มุมทั้งสี่ของฐานยอดปราสาท
• กำแพงล้อมรอบ หมู่อาคารนี้มีกำแพงล้อมเป็นเขตเฉพาะ

ภายในพระที่นั่ง: พระแท่นราชบัลลังก์ประดับมุก และบุษบกมาลา

สิ่งสำคัญที่สุดภายในคือพระแท่นราชบัลลังก์ประดับมุก ซึ่งเว็บไซต์ พระบรมมหาราชวัง ระบุว่าเป็นพระแท่นราชบัลลังก์ประจำ พระที่นั่ง กางกั้นด้วยพระนพปฎลมหาเศวตฉัตรมาตั้งแต่รัชกาลที่ 1 ที่มุขด้านทิศตะวันออกมีพระแท่นราชบรรจถรณ์ประดับมุก ซึ่งเชิญมาจาก พระที่นั่งพิมานรัตยา บางโอกาสใช้เป็นที่ตั้งพระพุทธรูป

ที่ผนังด้านทิศใต้มี พระที่นั่งบุษบกมาลา ซึ่งรัชกาลที่ 4 ให้สร้างขึ้นสำหรับว่าราชการฝ่ายใน หน่วยราชการในพระองค์บันทึกเรื่องที่ผูกกับบุษบกนี้ว่า ท้าวศรีสัจจา (เดิมชื่อ มิ) พนักงานฝ่ายในที่เคร่งระเบียบชาววัง ได้รับการยกย่องจนมีรูปจำหลักไว้ที่ใต้ พระที่นั่งบุษบกมาลามหาพิมาน ที่ผนังด้านใต้ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท และเคยมี โคลงพระราชนิพนธ์ กำกับไว้ แต่ปัจจุบันลบเลือนไปแล้ว

ในรัชกาลที่ 6 เว็บไซต์ พระบรมมหาราชวัง ระบุว่าหลัง พระราชพิธีบรมราชาภิเษก สมโภชแล้ว ได้ เฉลิมพระราชมณเฑียร ณ พระที่นั่งองค์นี้ และให้ทอดพระแท่นบรรทมที่มุขด้านทิศตะวันออก พร้อมสร้างห้องสรงที่มุมระหว่างมุขด้านทิศตะวันออกกับมุขด้านทิศใต้

บทบาทในแต่ละรัชกาล ตั้งแต่รัชกาลที่ 3 ถึงรัชกาลที่ 9

พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เปลี่ยนบทบาทไปตามแต่ละรัชกาล จากข้อมูลของ สำนักพระราชวัง กรมศิลปากร และหน่วยราชการในพระองค์ สรุปได้ดังนี้

• รัชกาลที่ 3 ระหว่างบูรณะ หมู่พระมหามณเฑียร ได้มา ประทับ และว่าราชการที่ท้องพระโรงนี้
• รัชกาลที่ 4 ให้สร้าง พระที่นั่งบุษบกมาลา ที่ผนังด้านทิศใต้ และสร้าง พระที่นั่งอาภรณ์ภิโมกข์ หลังกำแพงด้านทิศตะวันตก
• รัชกาลที่ 5 โปรดเกล้าฯ ให้หล่อ พระบรมรูปพระมหากษัตริย์ 4 พระองค์ ประดิษฐานไว้บน พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท และให้ พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการ กราบถวายบังคม ปีละครั้ง ซึ่งกรมศิลปากรระบุว่ายังมิได้เรียกว่าวันจักรี ต่อมา พ.ศ. 2417 (ค.ศ. 1874) ย้ายไปยัง พระที่นั่งสุทไธสวรรยปราสาท และ พ.ศ. 2425 (ค.ศ. 1882) ย้ายไป ณ พระที่นั่งศิวาลัยมหาปราสาท
• รัชกาลที่ 6 เฉลิมพระราชมณเฑียร ที่นี่หลัง พระราชพิธีบรมราชาภิเษก
• รัชกาลที่ 9 เว็บไซต์ พระบรมมหาราชวัง ระบุว่าใช้ประกอบ พระราชพิธี และ พระราชกุศล ต่าง ๆ เช่น ฉัตรมงคล ซึ่งมีการบำเพ็ญกุศลทักษิณานุปทาน และเวียนเทียนสมโภชเบญจราชกกุธภัณฑ์กับพระแสงดาบประจำรัชกาล