พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ ประวัติตั้งแต่ พ.ศ. 2518 สวน ป่า และศูนย์ศึกษาการพัฒนาภูพาน

พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ ตั้งอยู่ในเขตเทือกเขาภูพาน ตำบลห้วยยาง อำเภอเมือง จังหวัดสกลนคร เริ่มสร้างใน พ.ศ. 2518 (ค.ศ. 1975) เมื่อ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สำรวจพื้นที่ทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือเพื่อสร้างพระตำหนักสำหรับแปรพระราชฐานในการเยี่ยมเยียนราษฎรในท้องถิ่นทุรกันดาร

บทความนี้รวบรวมประวัติ พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ จากหน้าข้อมูลการเยี่ยมชมและข่าวของหน่วยราชการในพระองค์ ข้อมูลโครงการของสำนักงาน กปร. และข้อมูลของหน่วยงานในจังหวัดสกลนคร ตั้งแต่การสำรวจพื้นที่ อาคาร สวน การฟื้นฟูป่า ไปจนถึงศูนย์ศึกษาการพัฒนาภูพานและการเข้าชมในปัจจุบัน ส่วน พระราชวัง แห่งอื่นอยู่ในหมวด พระราชวัง และ พระที่นั่ง

พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์: ข้อมูลสำคัญโดยสรุป

• ที่ตั้ง: ตำบลห้วยยาง อำเภอเมือง จังหวัดสกลนคร ริมทางหลวงหมายเลข 213 สายสกลนคร–กาฬสินธุ์ บริเวณกิโลเมตรที่ 14 ห่างจากตัวเมืองประมาณ 16 กิโลเมตร ในเขตอุทยานแห่งชาติภูพาน
• เริ่มสร้าง: พ.ศ. 2518 อาคารหลังแรกคือ พระตำหนักปีกไม้ แบบล็อคเคบิน
• การ ประทับ ครั้งแรก: วันที่ 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2519
• พื้นที่: 1,294 ไร่ ตามหน่วยราชการในพระองค์ (สำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดสกลนครระบุ 940 ไร่เมื่อแรกตั้ง และรวมเป็น 1,950 ไร่หลังขยาย)
• สถาปนิก: ม.ร.ว.มิตรารุณ เกษมศรี
• ผู้วางภูมิทัศน์: ศาสตราจารย์พิเศษ ประชิด มาวานนท์
• สวน: 5 รูปแบบ และอ่างเก็บน้ำคำหอม ความจุ 50,000 ลูกบาศก์เมตร
• โครงการที่เกี่ยวข้อง: ศูนย์ศึกษาการพัฒนาภูพานอันเนื่องมาจากพระราชดำริ ที่บ้านนานกเค้า

ที่มา: ที่ประทับ ประจำภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

หน้าข้อมูลของหน่วยราชการในพระองค์เล่าว่า ก่อนจะมีที่นี่ มีการสร้าง พระตำหนักภูพิงคราชนิเวศน์ ที่จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งเริ่ม ประทับแรม ตั้งแต่ พ.ศ. 2505 และ พระตำหนักทักษิณราชนิเวศน์ ที่จังหวัดนราธิวาส ซึ่งเริ่ม ประทับแรม ตั้งแต่ พ.ศ. 2516 (อ่านเพิ่มเติมที่ ภูพิงคราชนิเวศน์ และ ทักษิณราชนิเวศน์)

ใน พ.ศ. 2518 จึง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สำรวจพื้นที่ทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือเพื่อสร้างพระตำหนักสำหรับแปรพระราชฐานในการเยี่ยมเยียนราษฎรในท้องถิ่นทุรกันดาร แหล่งเดียวกันบันทึกบริบทของช่วงเวลานั้นไว้ว่า ภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีความขัดแย้งทางความคิดในเรื่องลัทธิการปกครอง และพื้นที่อำเภอนาแก จังหวัดนครพนม กับอำเภอกุดบาก จังหวัดสกลนคร ถือเป็นพื้นที่สีแดง

เทือกเขาภูพาน หรือที่เรียกกันทั่วไปว่าป่าชมภูพาน ซึ่งเป็นที่ตั้งของ พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ ทอดยาวเข้าไปใน 3 จังหวัด คือ สกลนคร กาฬสินธุ์ และมุกดาหาร มีเนื้อที่กว่า 436,000 ไร่ เป็นป่าดงดิบที่สมบูรณ์และมีถ้ำขนาดใหญ่

พระราชประวัติ ที่หน่วยราชการในพระองค์เผยแพร่ระบุว่า ทรงถือเป็นธรรมเนียมที่จะเสด็จพระราชดำเนินแปรพระราชฐานไปประทับแรม ณ พระตำหนักในแต่ละภูมิภาค ได้แก่ ภาคเหนือ ภูพิงคราชนิเวศน์ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภูพานราชนิเวศน์ และภาคใต้ ทักษิณราชนิเวศน์ เพื่อทรงงานช่วยเหลือพสกนิกรในท้องถิ่นทุรกันดารเป็นประจำทุกปี

การสำรวจที่ตั้ง พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ ใกล้น้ำตกตาดโตน

ก่อนเลือกที่ตั้ง พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพิจารณารายละเอียดของเทือกเขาภูพานจากแผนที่ทางอากาศ จากนั้น คณะสำรวจจากราชสำนัก ร่วมกับคณะของจังหวัดซึ่งนำโดยผู้ว่าราชการจังหวัด พร้อมทหาร ตำรวจ สถาปนิก และวิศวกร เดินทางเข้าสู่พื้นที่ใกล้เขตป่าสงวนน้ำตกตาดโตน

บริเวณนั้นเป็นที่ราบเชิงเขาที่มีธารน้ำไหลผ่าน คณะผู้สำรวจจึงกำหนดแนวแผนผังบริเวณก่อสร้าง พระตำหนัก ไว้ที่นั่น โดยรอบแนวก่อสร้างยังเป็นป่าไม้ประดู่สลับกับไม้ตะแบก

สำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดสกลนครเล่าเรื่องเดียวกันว่า มีการใช้แผนที่ทางอากาศและ การเสด็จสำรวจเส้นทาง บริเวณป่าเขาและน้ำตก และ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เป็นผู้ ทรงเลือกพื้นที่สร้างพระตำหนักด้วยพระองค์เอง

พระตำหนักปีกไม้ และการ ประทับ ครั้งแรก พ.ศ. 2519

ในบริเวณที่คณะสำรวจกำหนดไว้ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สร้างเรือนรับรองหลังแรก คือ พระตำหนักปีกไม้ ในรูปแบบล็อคเคบิน เริ่มก่อสร้างใน พ.ศ. 2518

เมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2519 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จ ฯ มาประทับที่พระตำหนักปีกไม้ เป็นครั้งแรก

หน้าข้อมูลของ พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ เรียกอาคารนี้อีกชื่อว่า เรือนรับรองปีกไม้ ซึ่งเป็นเรือนที่ เสด็จ ฯ มาประทับครั้งแรก ปัจจุบันแต่งด้วยสวนประดับหินและไม้ดอกตามฤดูกาล

พระตำหนักหลังใหญ่ และขนาดพื้นที่ของ พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์

ในช่วงเดียวกัน ได้มีพระบรมราชโองการให้สร้างพระตำหนักใหญ่ ตรงพื้นที่ที่กำหนดไว้ตั้งแต่ พ.ศ. 2518 พื้นที่นั้นเป็นเนินผา อยู่ห่างจาก พระตำหนักปีกไม้ ไม่มากนัก และเป็นเนินสูงที่มองเห็นสภาพโดยรอบได้ หน่วยราชการในพระองค์ระบุว่า ทรงใช้แผนที่ทางอากาศ ในการกำหนดที่ตั้ง

• พระตำหนักหลังใหญ่เป็นตึกสองชั้น รูปแบบสถาปัตยกรรมสมัยใหม่
• มี พระตำหนักอีกหลังหนึ่ง ติดกัน มีทางเชื่อม และเป็นรูปแบบยุคสมัยเดียวกัน
• มีอาคารบ้านพักข้าราชบริพาร ให้เพียงพอต่อการเข้าพัก
• สถาปนิกผู้ออกแบบคือ ม.ร.ว.มิตรารุณ เกษมศรี และผู้วางภูมิทัศน์คือศาสตราจารย์พิเศษ ประชิด มาวานนท์

สำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดสกลนครให้รายละเอียดว่า พระตำหนักใหญ่ สร้างตาม พระบรมราชโองการ ใน พ.ศ. 2519 อยู่ห่างจาก พระตำหนักปีกไม้ ประมาณ 500 เมตร หมู่พระตำหนัก มีรวม 4 หลัง และมีบ้านพักข้าราชการฝ่ายในอีก 68 หลังอยู่รายรอบ

ตัวเลขพื้นที่ในแหล่งข้อมูลไม่ตรงกัน หน่วยราชการในพระองค์ระบุว่า พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ มีพื้นที่ 1,294 ไร่ ส่วนสำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดสกลนครระบุว่าเมื่อแรกตั้งมี 940 ไร่ ต่อมาขยายอีกประมาณ 1,010 ไร่ เพื่อโครงการฟื้นฟูสภาพป่าคืนชีวิตสู่ธรรมชาติ รวมเป็น 1,950 ไร่

สวน 5 รูปแบบของ พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์

หน่วยราชการในพระองค์ระบุว่า นอกจากด้านรูปทรงสถาปัตยกรรมแล้ว งานภูมิทัศน์คือจุดเด่นที่ดึงดูดผู้เข้าชม พื้นที่เป็นเชิงเนินชายเทือกเขาภูพานตอนกลาง เป็นภูเขาหินทรายที่ปกคลุมด้วยผิวดินบนดินลูกรัง จึงจัดสวนได้ 5 รูปแบบ

1. สวนรวมพันธุ์ไม้ (Mixed Garden)
2. สวนแบบประดิษฐ์ (Formal Style)
3. สวนแบบธรรมชาติ (Informal Style)
4. สวนหินประดับ (Rock Garden)
5. สวนประดับหิน (Stone Garden)

นอกเขต พระตำหนัก ริมถนนมีอ่างเก็บน้ำคำหอม ปริมาตรน้ำ 50,000 ลูกบาศก์เมตร ปลูกบัวสายสีแดง ชมพู และม่วง ริมอ่างตั้งหินทรายแดงเป็นสวนหินประดับ สลับกับต้นตะแบกและประดู่

ใน พระราชฐานชั้นใน เส้นทางที่ต้องผ่านธารน้ำมีสะพานเหล็ก (สะพานแบรี่ย์) ทอดข้าม ที่มุมถนนสามแยกจัดสวนประดิษฐ์เป็นตราสัญลักษณ์ประจำ พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ คือรูปยอดพระธาตุเชิงชุม ล้อมด้วย พระมหาพิชัยมงกุฎ ประดับด้วยปาล์มและหินทราย

เรือนคำหอม ไม้ดอกจากป่าภูพาน และการดูแลไม้ดอก

หน้าพระตำหนักจัดสวนแบบประดับหิน มีกุหลาบ หลิวไต้หวัน อาซาเลียหรือกุหลาบพันปี และชบาฮาวายสีต่าง ๆ ในบริเวณนี้ยังมีต้นพลอง ไม้ป่าที่ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงโปรด มาก

เรือนคำหอม ใน พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ คือ ที่ทรงงานส่งเสริมศิลปาชีพของ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และเป็นสถานที่ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สมาชิกกลุ่มสตรีเข้าเฝ้าถวายงานฝีมือ บริเวณนี้ประดับด้วยพันธุ์ไม้ดอกจากป่าภูพาน รวมทั้งดอกเทียนป่า ซึ่งปลูกได้ช่วงปลายฤดูฝนถึงฤดูหนาว ข้อมูลของสำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดสกลนครยกตัวอย่างไม้ดอกป่าภูพาน เช่น ดุสิตา และมณีเทวา

หน่วยราชการในพระองค์ระบุว่า การดูแลไม้ดอกที่นี่ยากกว่าที่ พระตำหนักภูพิงคราชนิเวศน์ เพราะสกลนครมีลมร้อนมาถึงเร็วกว่าเชียงใหม่ และความหนาวไม่สม่ำเสมอ กุหลาบที่นี่ดอกใหญ่ไม่แพ้กัน แต่ฝ่อเร็วเมื่ออากาศร้อน ช่วงเมษายน–พฤษภาคมจึงเลี้ยงไว้เฉพาะต้น ไม้เมืองหนาวอื่นเริ่มเพาะราวเดือนสิงหาคมในโรงพลาสติก แล้วลงดินปลายเดือนกันยายน

การตัดแต่งต้นไม้ในฤดูร้อนปฏิบัติตาม พระบรมราโชบาย ที่ให้ช่วยกันรักษาป่า หากตัดก็เพื่อให้แตกกิ่งใบใหม่ ไม่ใช่ตัดทิ้ง

การฟื้นฟูป่ารอบ พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์

สภาพเดิมของบริเวณนี้เป็นป่าดิบ แต่การเผาถ่านซึ่งเป็นอาชีพของชาวบ้านในป่ามาเป็นเวลานาน ทำให้บางบริเวณกลายเป็นป่าดิบแล้ง และกลายเป็นทุ่งหญ้าเพ็กกว้างใหญ่ที่มักเกิดไฟป่าในหน้าแล้ง ต้นไม้ใหญ่จึงเกิดทดแทนไม่ได้

เพื่อรักษาสภาพป่า จึงมีการปลูกไม้เสริมทั้งภายในและส่วนบริเวณนอกเขตพระราชฐาน หน่วยราชการในพระองค์ระบุว่ามีการปลูกต้นไม้ในพื้นที่โดยรอบนอก เขตพระราชฐาน ประมาณ 100,000 ไร่ เน้นไม้เนื้อแข็งที่ไม่ใช่ไม้เศรษฐกิจ เช่น มะค่า และไม้แดง พร้อมปล่อยให้ลูกไม้ธรรมชาติเติบโต

หลังดำเนินการต่อเนื่องมาตลอด 20 ปี ป่ารอบ พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ สมบูรณ์ขึ้น ชาวบ้านหาผลผลิตจากป่าได้มากขึ้น และเข้าใจความจำเป็นของการช่วยกันรักษาป่า

สำนักงาน กปร. ยังบันทึกโครงการจัดหาน้ำให้ พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ ซึ่งเริ่มใน พ.ศ. 2542 โดยกรมชลประทาน เพราะพื้นที่นี้ต้องใช้น้ำมากทั้งเพื่ออุปโภค บริโภค และการเกษตร และมีราษฎรจำนวนมากมาร่วมกิจกรรมบริเวณหน้า พระตำหนัก โดยเฉพาะในช่วงที่ได้เสด็จแปรพระราชฐานประทับแรม