สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี: พระราชประวัติ

สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ประสูติ ณ พระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต วันที่ 2 เมษายน พ.ศ. 2498 (ค.ศ. 1955) เป็นลำดับที่ 3 ใน พระราชโอรสและพระราชธิดา 4 พระองค์ ของ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

พระราชประวัติ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ โดยสรุป

• พระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏ พ.ศ. 2562: “สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร มหาวชิราลงกรณ วรราชภักดี สิริกิจการิณีพีรยพัฒน รัฐสีมาคุณากรปิยชาติ สยามบรมราชกุมารี”
• พระนามเดิม: สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิรินธรเทพรัตนราชสุดากิติวัฒนาดุลโสภาคย์
• ประสูติ: วันที่ 2 เมษายน พ.ศ. 2498 ณ พระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต
• ลำดับ: ที่ 3 ใน พระราชโอรสและพระราชธิดา 4 พระองค์ ของ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง
• การศึกษา: โรงเรียนจิตรลดา คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย บัณฑิตวิทยาลัย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และมหาวิทยาลัยศิลปากร
• งานสอน: วิชาประวัติศาสตร์ ที่โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ตั้งแต่ พ.ศ. 2523

วัยเยาว์ ณ พระราชวังดุสิต

พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง มีพระราชโอรสและพระราชธิดา รวม 4 พระองค์ พระราชประวัติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ ฯ ที่หน่วยราชการในพระองค์เผยแพร่ บันทึกว่า เมื่อ เสด็จนิวัติประเทศไทย แล้ว ประทับ ณ พระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต และ พระราชโอรสและพระราชธิดา อีก 3 พระองค์ ได้ประสูติต่อมาตามลำดับ ณ พระที่นั่งอัมพรสถาน

ด้านการศึกษาของ พระราชโอรสและพระราชธิดา พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้จัดตั้งโรงเรียนขึ้นสำหรับเป็นสถานที่ศึกษาของพระราชโอรสและพระราชธิดา บุตรหลานข้าราชบริพารและประชาชนทั่วไป คือ โรงเรียนจิตรลดา

กรมศิลปากรบันทึกว่า การที่ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงสนพระราชหฤทัยในวรรณคดีไทยและงานกวีนิพนธ์ เป็นผลมาจาก ทรงได้รับการปลูกฝังพระอุปนิสัย ดังกล่าวมาจาก สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ทรงเล่าเรื่องในวรรณคดีไทยพระราชทานมาตั้งแต่ครั้งทรงพระเยาว์ ส่วนด้านโบราณคดี สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเชิญศาสตราจารย์ หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล เพื่อถวายคำบรรยายในเรื่องโบราณคดี และนำเสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตรการจัดแสดงในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ในพระราชนิพนธ์เรื่อง “แม่” มีข้อความตอนหนึ่งว่า “ตั้งแต่เริ่มเรียนประถม ท่านสอนภาษาไทย โดยการให้อ่านวรรณคดี เรื่องยืนโรง สามเรื่อง คือ พระอภัยมณี อิเหนา และรามเกียรติ์”

พระอิสริยยศ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี

ใน พ.ศ. 2520 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมสถาปนา สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ครั้งดำรงพระอิสริยศักดิ์ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิรินธรเทพรัตนราชสุดากิติวัฒนาดุลโสภาคย์ เป็น “สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี” (พระอิสริยยศเมื่อ พ.ศ. 2520)

ต่อมา พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เฉลิมพระนามาภิไธยเพื่อยกย่องพระเกียรติยศเนื่องในโอกาสพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช 2562 ตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า “สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร มหาวชิราลงกรณ วรราชภักดี สิริกิจการิณีพีรยพัฒน รัฐสีมาคุณากรปิยชาติ สยามบรมราชกุมารี”

การศึกษา สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ

• ชั้นประถมและมัธยม: โรงเรียนจิตรลดา ที่นี่ ทรงเริ่มหัดดนตรีไทยในขณะที่ทรงศึกษาอยู่ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2
• ปริญญาตรี: เมื่อทรงเข้าศึกษาระดับปริญญาตรีในคณะอักษรศาสตร์ ณ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พระองค์จึงทรงเลือกศึกษาในสาขาวิชาประวัติศาสตร์เป็นวิชาเอก
• ปริญญาโท: พระองค์ทรงเข้าศึกษาต่อระดับปริญญาโทในบัณฑิตวิทยาลัย ณ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในสาขาวิชาภาษาบาลีและสันสกฤต และมหาวิทยาลัยศิลปากรในสาขาวิชาจารึกภาษาตะวันออก
• วิทยานิพนธ์ระดับปริญญาโท: เรื่อง จารึกปราสาทพนมรุ้ง ซึ่งกรมศิลปากรบันทึกว่า เกี่ยวข้องกับเรื่องราวทางโบราณคดีของโบราณสถานปราสาทพนมรุ้งด้วย

ระหว่าง ทรงศึกษา ที่คณะอักษรศาสตร์ ทรงเข้าเป็นสมาชิกของชมรมประวัติศาสตร์ ชมรมภาษาไทย ชมรมภาษาตะวันออก ชมรมวรรณศิลป์ และ ทรงเป็นกรรมการจัดหาเรื่องลงพิมพ์ในหนังสือ “อักษรศาสตร์พิจารณ์” ของชุมนุมวิชาการอักษรศาสตร์ บางครั้งก็ พระราชทานบทพระราชนิพนธ์ลงพิมพ์ในหนังสือนี้ด้วย เช่นเรื่อง “การเดินทางไปร่วมพิธีพระบรมศพ พระเจ้ากุสตาฟที่ 6 อดอล์ฟ” และ ได้ทุนวิชาภาษาไทยจากทุนพระวรเวทย์พิสิฐ ทั้งยัง ทรงเข้าร่วมชมรมดนตรีไทยของสโมสรนิสิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยและคณะอักษรศาสตร์ โดยทรงเล่นซอด้วงเป็นหลัก

อาจารย์ประวัติศาสตร์ที่โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

กรมศิลปากรบันทึกว่า เมื่อ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงตกลงพระราชหฤทัยในการรับราชการที่โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าเมื่อพุทธศักราช 2523 เป็นต้นมา จึงทรงเลือกสอนวิชาประวัติศาสตร์ และอารยธรรมไทยให้แก่นักเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า และ ทรงดำรงตำแหน่งหัวหน้ากองประวัติศาสตร์ ทรงปรับหลักสูตรให้นักเรียนนายร้อยมีความรู้ในประวัติศาสตร์บ้านเมือง โดยให้นักเรียนฝึกคิดหาเหตุผลตามวิธีการทางประวัติศาสตร์

นอกจากการสอนในห้องเรียน สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ ทรงจัดกิจกรรมทัศนศึกษาประกอบในการสอน และ ยังได้ทรงพานักเรียนไปทัศนศึกษา ตามแหล่งประวัติศาสตร์และโบราณคดีสำคัญทั้งในและต่างประเทศ โดย ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าราชการ นักโบราณคดีผู้ปฏิบัติงานของกรมศิลปากรเป็นวิทยากรนำชม และ ทรงพระราชนิพนธ์ คำนำ และทรงเป็นบรรณาธิการในการจัดพิมพ์เอกสารนั้นด้วยพระองค์เอง

สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ได้พระราชทาน สัมภาษณ์ เมื่อวันที่ 9 ธันวาคม พุทธศักราช 2537 มีความตอนหนึ่งว่า “ประวัติศาสตร์ คือ ศาสตร์ที่ว่าด้วยความเป็นมา ไม่จำเป็นจะต้องเป็นเรื่องอดีตที่ห่างไกลอย่างเดียว ความเป็นมาทุกๆ นาทีที่เปลี่ยนไปก็ถือว่าเป็นประวัติศาสตร์”

สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ กับงานโบราณคดีและการอนุรักษ์โบราณสถาน

สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงสนพระราชหฤทัยในประวัติศาสตร์โบราณคดีนับแต่ทรงพระเยาว์ เมื่อ เสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตรแหล่งโบราณคดี และโบราณสถาน ได้ พระราชทานแนวพระราชดำริ แก่กรมศิลปากร ซึ่งกรมฯ ยึดเป็นแนวปฏิบัติ ตัวอย่างที่บันทึกไว้

• วันที่ 19–20 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2534 สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ เสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตรแหล่งต้นน้ำเมืองสุโขทัย และ พระราชทานพระราชานุญาตให้คณะข้าราชการกรมศิลปากร เข้าเฝ้าเป็นกรณีพิเศษ เพื่อรับพระราชทานกระแสพระราชดำริ เรื่องการนำนักเรียนนายร้อยไปทัศนศึกษา และ การอนุรักษ์โบราณสถาน
• แนวพระราชดำริ ว่า กรมศิลปากรควรสร้างคลังพิพิธภัณฑ์ขนาดใหญ่เพื่อจัดเก็บของให้เป็นระบบ และ ทรงมีพระราชวินิจฉัย ว่าการขายโบราณวัตถุเป็นสิ่งไม่ควรทำ
• แนวพระราชดำริ ว่า ควรเปิดหลักสูตรวิชาเฉพาะเพื่อการอนุรักษ์โบราณสถาน ในสถาบันการศึกษาที่อยู่ในการดูแลของกรม
• วันที่ 28 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2537 สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตรพื้นที่ขุดค้นวัดชมชื่น อำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย และ ทรงถามถึงการอนุรักษ์หลักฐานทางโบราณคดีในบริเวณหลุมขุดค้น กรมศิลปากรจึงสร้างหลังคาคลุมหลุมขุดค้นและจัดให้เป็นแหล่งเรียนรู้