พระราชวังสนามจันทร์ ประวัติตั้งแต่ พ.ศ. 2450 พระที่นั่ง พระตำหนัก และค่ายหลวงเสือป่า

พระราชวังสนามจันทร์ ตั้งอยู่ที่อำเภอเมือง จังหวัดนครปฐม ห่างจากกรุงเทพฯ ลงไปทางใต้ 56 กิโลเมตร เริ่มก่อสร้างใน พ.ศ. 2450 (ค.ศ. 1907) ตาม พระราชประสงค์ ของ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6) ขณะดำรงพระราชอิสริยยศ เป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร ต่อมาใช้เป็น ค่ายหลวง ของกองเสือป่า และอยู่ในความดูแลของสำนักพระราชวังตั้งแต่ พ.ศ. 2546

บทความนี้รวบรวมประวัติ พระราชวังสนามจันทร์ จากข้อมูลสถานที่สำคัญขององค์การบริหารส่วนตำบลสนามจันทร์ องค์ความรู้ของกรมศิลปากร และหน้าข่าวของหน่วยราชการในพระองค์ ส่วน พระราชวัง แห่งอื่นอยู่ในหมวด พระราชวัง และ พระที่นั่ง

พระราชวังสนามจันทร์: ข้อมูลสำคัญโดยสรุป

• ที่ตั้ง: ตำบลสนามจันทร์ อำเภอเมืองนครปฐม จังหวัดนครปฐม ห่างจาก องค์พระปฐมเจดีย์ ไปทางทิศตะวันตกประมาณ 1 กิโลเมตร
• เริ่มก่อสร้าง: พ.ศ. 2450 ช่วงปลายรัชกาล พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
• เนื้อที่: 888 ไร่ 3 งาน 24 ตารางวา ซื้อจากราษฎรในบริเวณนั้น
• ผู้ออกแบบและควบคุมการก่อสร้าง: หลวงพิทักษ์มานพ ซึ่งต่อมา ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น พระยาวิศุกรรมศิลปประสิทธิ์ (น้อย ศิลปี)
• นาม: พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้พระราชทานนามพระราชวังแห่งนี้ว่า "พระราชวังสนามจันทร์"
• บทบาท: ที่ประทับขณะแปรพระราชฐานมายังเมืองนครปฐม และ ค่ายหลวงพระราชวังสนามจันทร์ ในการซ้อมรบของกองเสือป่า
• ผู้ดูแลปัจจุบัน: สำนักพระราชวัง ตั้งแต่วันที่ 16 ธันวาคม 2546

ที่มาของพื้นที่: เนินปราสาทและสระน้ำจันทร์

ก่อนจะเป็น พระราชวังสนามจันทร์ พื้นที่นี้เดิมเรียกว่า "หมู่บ้านเนินปราสาท" องค์การบริหารส่วนตำบลสนามจันทร์ระบุว่ามีหลักฐานเป็นร่องรอยของเนินปราสาท พระราชวังโบราณ และโบสถ์พราหมณ์ ด้านหน้ามีสระน้ำที่เรียกกันมาแต่เดิมว่า "สระน้ำจันทร์" ซึ่งปัจจุบันชาวบ้านเรียกว่า "สระบัว"

ความผูกพันกับนครปฐมเริ่มจากองค์พระปฐมเจดีย์ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ขณะดำรงพระราชอิสริยยศ เป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร ได้ทรงรับพระราชภาระจากสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ในการปูกระเบื้องประดับองค์พระปฐมเจดีย์ ทำให้ทรงมีความคุ้นเคยกับภูมิประเทศแถบนี้ และทรงตระหนักถึงคุณค่าทางประวัติศาสตร์และศิลปวัฒนธรรมของเมืองนครปฐม

จึง มีพระราชประสงค์ที่จะสร้างพระราชวังที่ประทับในการแปรพระราชฐานมายังเมืองนครปฐม ในโอกาสที่เสด็จมาสักการะองค์พระปฐมเจดีย์และประทับพักผ่อนพระอิริยาบถ แล้ว โปรดเกล้าฯ ให้ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงดำรงราชานุภาพ (พระยศในขณะนั้น) ขอซื้อที่ดินจากราษฎร รวมเนื้อที่ทั้งสิ้น 888 ไร่ 3 งาน 24 ตารางวา

การก่อสร้าง พ.ศ. 2450 และนาม "พระราชวังสนามจันทร์"

ผู้ได้รับมอบหมายให้ออกแบบและดำเนินการก่อสร้างคือหลวงพิทักษ์มานพ หรือ พระยาวิศุกรรมศิลปประสิทธิ์ (น้อย ศิลปี) ในเวลาต่อมา การก่อสร้างเริ่มใน พ.ศ. 2450 อันเป็นช่วงปลายรัชกาล พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้พระราชทานนามพระราชวังแห่งนี้ว่า "พระราชวังสนามจันทร์"

อาคารแรกคือ พระที่นั่งพิมานปฐม ซึ่งแหล่งทางการระบุว่าเป็น พระที่นั่งองค์แรกที่สร้างขึ้นเมื่อราว พ.ศ. 2450 ตามมาด้วย พระตำหนักชาลีมงคลอาสน์ ราว พ.ศ. 2451 ส่วนอาคารสำคัญรุ่นหลังสร้างต่อเนื่องในรัชกาลที่ 6 คือ พระตำหนักมารีราชรัตบัลลังก์ ราว พ.ศ. 2459 และ พระที่นั่งวัชรีรมยา เมื่อ พ.ศ. 2460

นอกจากเป็น ที่ประทับขณะแปรพระราชฐานมายังเมืองนครปฐมแล้ว องค์การบริหารส่วนตำบลสนามจันทร์บันทึกว่า พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ยังมีพระราชดำริให้เมืองนครปฐมเป็นที่มั่นที่สองรองจากกรุงเทพฯ เพื่อเตรียมพร้อมสำหรับวิกฤติการณ์ของประเทศอันอาจจะเกิดขึ้นได้

พระราชวังสนามจันทร์ กับกองเสือป่า

หน่วยราชการในพระองค์บันทึกว่า สมเด็จพระมหาธีรราชเจ้า พระราชทานกำเนิดกองทัพอากาศ และกองเสือป่า กรมศิลปากรอธิบายว่า ทรงจัดตั้งกองเสือป่า เพื่อให้ข้าราชการและประชาชนได้มีโอกาสฝึกหัด และเรียนรู้วิชาทหาร เพื่อเป็นกำลังสำรองยามเกิดศึกสงคราม

• 1 พฤษภาคม 2454: ทรงก่อตั้งกองเสือป่า ( Wild Tiger Corps) อย่างเป็นทางการ
• 6 พฤษภาคม 2454: กำหนดให้มีพระราชพิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยาแก่สมาชิกเสือป่า ครั้งแรกที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม และ ทรงดำรงตำแหน่ง "นายกองใหญ่"
• การขยายกอง: ทรงนำพวกมหาดเล็กของพระองค์ที่พระราชวังสราญรมย์ และพระราชวังสนามจันทร์ มาฝึกยุทธวิธีในการรบและการสอดแนมตามหลักวิชาการทหาร

เมื่อถึงคราวซ้อมรบ องค์การบริหารส่วนตำบลสนามจันทร์ระบุว่า ได้ทรงเปลี่ยนบทบาทของพระราชวังสนามจันทร์ จากที่ประทับเป็นค่ายหลวงพระราชวังสนามจันทร์ อาคารในวังจึงมีหน้าที่ทางทหารด้วย พระตำหนักทับขวัญ ใช้เป็นที่ตั้งกองบัญชาการเสือป่าราบหนักรักษาพระองค์ และ พระตำหนักทับแก้ว เป็นที่ตั้งของกองบัญชาการเสือป่า กองเสนารักษ์ราบเบารักษาพระองค์ระหว่างที่มีการซ้อมรบเสือป่า

พระที่นั่งพิมานปฐม: ที่ประทับ และ ที่ทรงพระอักษร

พระที่นั่งพิมานปฐม เป็นอาคารก่ออิฐถือปูน 2 ชั้น แบบตะวันตก ชั้นบนแบ่งเป็นห้องต่าง ๆ ซึ่งยังมีป้ายชื่อปรากฏอยู่จนถึงปัจจุบัน ได้แก่

• ห้องบรรทม ห้องสรง ห้องบรรณาคม และห้องภูษา
• ห้องเสวย
• ห้องพระเจ้า ซึ่งเป็นหอพระ มีพระพุทธรูปปางปฐมเทศนาอยู่องค์หนึ่ง และมีภาพเขียนจิตรกรรมฝาผนัง

แหล่งข้อมูลระบุว่า พระที่นั่งองค์นี้ใช้เป็นที่ประทับ ที่ทรงพระอักษร ที่เสด็จออกขุนนาง ที่รับรองพระราชอาคันตุกะ และออกให้ราษฎรเข้าเฝ้าฯ มากกว่าพระที่นั่งและพระตำหนักองค์อื่นๆ ใน พระราชวังสนามจันทร์ ปัจจุบันบนพระที่นั่งได้จัดนิทรรศการเฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

พระที่นั่งพิมานปฐม ยังเป็นสถานที่ของเหตุการณ์สำคัญในยุคปัจจุบัน คือ พิธีส่งมอบ พระราชวังสนามจันทร์ ให้สำนักพระราชวัง เมื่อวันที่ 16 ธันวาคม 2546 ซึ่งจัดขึ้น ณ ห้องประชุมราชการ พระที่นั่งพิมานปฐม

พระที่นั่งอภิรมย์ฤดี และ พระที่นั่งวัชรีรมยา

พระที่นั่งอภิรมย์ฤดี ตั้งอยู่ด้านใต้ของพระที่นั่งพิมานปฐม เป็นอาคารก่ออิฐถือปูน 2 ชั้นแบบตะวันตก ประดับลวดลายไม้ฉลุแบบเดียวกัน และมีทางเชื่อมถึงกัน ใช้เป็นที่ประทับเจ้านายฝ่ายในในสมัยนั้น ปัจจุบันชั้นบนจัดแสดง ห้องพระบรรทม ห้องทรงงาน ให้เห็นบรรยากาศในสมัยก่อน และมีนิทรรศการเฉลิมพระเกียรติ พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี และ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี กรมพระนครปฐมบรมขัตติยานี มหาธีรราชธิดา

พระที่นั่งวัชรีรมยา เป็นอาคารก่ออิฐถือปูน 2 ชั้น สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2460 รูปแบบสถาปัตยกรรมไทย หลังคามุงกระเบื้องเคลือบ 2 ชั้น เหมือนกับหลังคาใน พระบรมมหาราชวัง มีช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ นาคสะดุ้ง และคันทวย มีมุขเด็จด้านทิศใต้ หน้าบันแกะสลักเป็นเข็มวชิราวุธอยู่ภายใต้วงรัศมี พร้อมลายกนกลงรักปิดทอง หน้าพระที่นั่งมีชานชาลาทอดยาวออกมาจรดกับพระที่นั่งพิมานปฐม

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงใช้เป็นที่ประทับเป็นครั้งคราว โดยมากจะใช้เป็นห้องทรงพระอักษร

พระตำหนักชาลีมงคลอาสน์: อาคารที่โดดเด่นที่สุด

พระตำหนักชาลีมงคลอาสน์ เป็นพระตำหนักที่โดดเด่นที่สุดในหมู่พระตำหนักและพระที่นั่งในพระราชวังสนามจันทร์ ตั้งอยู่ทางทิศใต้ของสนามใหญ่ สร้างขึ้นราว พ.ศ. 2451 เป็นอาคาร 2 ชั้น หลังคามุงกระเบื้องสีแดง ชั้นบนและชั้นล่างมีชั้นละ 2 ห้อง และมีระเบียงล้อมรอบ 3 ด้านทั้ง 2 ชั้น

รูปแบบอาคารคล้ายปราสาท เป็นการผสมศิลปะเรอแนซ็องส์ของฝรั่งเศส กับอาคารแบบฮาล์ฟ ทิมเบอร์ของอังกฤษ ดัดแปลงให้เหมาะกับอากาศเมืองไทย รายละเอียดที่แหล่งทางการบันทึกไว้มีดังนี้

• ชั้นล่างเป็นห้องบันได อีกด้านหนึ่งเป็นห้องเสวยและห้องส่งเครื่อง
• ชั้นบนมีทางเดินกลางแบ่งอาคารเป็น 2 ข้าง แต่ละข้างมีห้องใหญ่เป็นห้องบรรทม และห้องเล็กเป็นห้องทรงพระอักษร
• ด้านตะวันออกและตะวันตกมีเฉลียงรูปครึ่งวงกลม ประกอบด้วยเสาขนาดใหญ่
• จุดเด่นอยู่ที่ป้อมหรือหอคอยที่มุมอาคาร ยอดหลังคาเป็นกรวยแหลม ทางเข้ากลางด้านหน้าทำเป็นมุขแบบชนบท และลายซุ้มหน้าบันเป็นลายแบบยุคกลางของยุโรป
• ด้านใต้มีประตูเปิดไปสู่ฉนวนซึ่งทอดยาวไป พระตำหนักมารีราชรัตบัลลังก์