รัชกาลที่ 6 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว: พระราชประวัติ พระราชนิพนธ์ ดุสิตธานี

พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหาธีรราชเจ้า หรือ รัชกาลที่ 6 เป็น พระมหากษัตริย์ลำดับที่ 6 ในพระบรมราชวงศ์จักรี เป็นพระมหากษัตริย์ เมื่อวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 (ค.ศ. 1910) และ ทรงดำรงสิริราชสมบัติ 15 ปี ทรงศึกษา ที่ประเทศอังกฤษ ทรงพระราชนิพนธ์ผลงานไว้กว่า 1,236 เรื่อง ทรงสร้าง เมืองจำลองดุสิตธานี และ ทรงสถาปนากองเสือป่า กับกิจการลูกเสือ

บทความนี้รวบรวม พระราชประวัติ ของรัชกาลที่ 6 จากแหล่งทางการ ได้แก่ หน่วยราชการในพระองค์ กรมศิลปากร สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ สำนักงานราชบัณฑิตยสภา คลังจดหมายเหตุของกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม และหน่วยงานท้องถิ่นที่ดูแลข้อมูล พระราชวัง ครอบคลุมทั้ง พระราชกรณียกิจ และด้าน ส่วนพระองค์ เช่น การละคร งานพระราชนิพนธ์ และ ที่ประทับ ยาม แปรพระราชฐาน จุดที่แหล่งข้อมูลระบุไม่ตรงกัน เราใส่ไว้ทั้งสองแบบ

พระราชสมภพ และวัยเยาว์ของรัชกาลที่ 6

คลังจดหมายเหตุของกระทรวงการอุดมศึกษาฯ (อว.) บันทึกว่า รัชกาลที่ 6 เป็นพระราชโอรสองค์ที่ 29 ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และเป็นพระองค์ที่ 2 ที่ประสูติแต่สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ ประสูติ ณ วันเสาร์ที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2423 หน่วยราชการในพระองค์อธิบายตราสัญลักษณ์ครบ 100 ปีว่าใช้พื้นสีดำ อันเป็นสีประจำกายแห่งพระเสาร์ เทพนพเคราะห์ประจำวันเสาร์ ซึ่งเป็น วันพระบรมราชสมภพ

ในวัยเยาว์ ทรงพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ บันทึกว่าเมื่อ 5 เมษายน พ.ศ. 2431 ได้รับการสถาปนาเป็น กรมขุนเทพทวาราวดี และ ตั้งการ พระราชพิธี โสกันต์ ในวันที่ 29 ธันวาคม พ.ศ. 2435 ส่วน อักษรพระปรมาภิไธย ว.ป.ร. ที่ปรากฏบนตราสัญลักษณ์ หน่วยราชการในพระองค์อธิบายว่าหมายถึง วชิราวุธ ปรมราชาธิราช

รัชกาลที่ 6 ทรงศึกษา ที่ประเทศอังกฤษ: แซนด์เฮิร์สต์และออกซฟอร์ด

ตามบันทึกของคลังจดหมายเหตุ อว. รัชกาลที่ 6 ทรงศึกษาที่โรงเรียนราชกุมารในพระบรมมหาราชวังเมื่อพระชนมายุ 10 พรรษา และ เมื่อพระชนมายุ 12 พรรษา เสด็จไปทรงศึกษา ณ ประเทศอังกฤษ ส่วนหน้าองค์ความรู้ของหอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่ ระบุว่าเป็นเมื่อ พระชนมายุ 13 พรรษา

• พ.ศ. 2440 (ค.ศ. 1897) ทรงเข้าศึกษาวิชาทหารในโรงเรียนนายร้อยแซนด์เฮิร์สต์
• ทรงเข้าอบรม วิชาปืนเล็ก และวิชาทหารปืนใหญ่ภูเขา และ ได้ทรงเข้าประจำการในกองพันที่ 1 กรมทหารราบเบาเดอรัม
• พ.ศ. 2442 (ค.ศ. 1899) ทรงเข้าศึกษา ณ มหาวิทยาลัยออกซฟอร์ด วิชาประวัติศาสตร์ กฎหมาย และการปกครอง

ความผูกพันของรัชกาลที่ 6 กับกรมทหารราบเบาเดอรัมยังปรากฏในภายหลัง กรมศิลปากรเล่าว่าเมื่อเกิดสงครามในยุโรป พระองค์พระราชทานพระราชทรัพย์แก่ทายาทของทหาร ในกรมทหารราบเบาเดอรัมที่เสียชีวิตในสงคราม และ สมเด็จพระเจ้ายอร์ชที่ 5 แห่งอังกฤษ ได้ถวายพระยศนายพลเอกพิเศษแห่งกองทัพบกอังกฤษ

สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติคัด พระราชหัตถเลขาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ช่วงนั้นไว้ว่า “...ยังไม่อยากจะให้กลับเข้ามาโดยเร็ว เพราะเหตุว่าการที่เรียนในกรุงเทพฯ นี้ ช้ากว่าเรียนที่นอกมาก...”

รัชกาลที่ 6 ขณะเป็น สยามมกุฎราชกุมาร: เสด็จประพาส ต่างประเทศ ทรงผนวช และหัวเมือง

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสถาปนา ให้เป็น สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมาร ใน พ.ศ. 2437 และเมื่อวันที่ 8 มีนาคม พ.ศ. 2437 มีการประชุมอ่านประกาศสถาปนาพระฐานันดรยศมกุฎราชกุมาร ณ สถานราชทูตสยาม กรุงลอนดอน ประเทศอังกฤษ ตามที่สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติบันทึก

• สำเร็จการศึกษาใน พ.ศ. 2445 แล้ว ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเจริญสัมพันธไมตรีกับราชสำนักและผู้นำนานาประเทศ อาทิ ประเทศในยุโรป รัสเซีย และอียิปต์ ก่อน เสด็จนิวัติประเทศไทย
• ทรงรับราชการเป็นนายพลเอก ราชองครักษ์ ตำแหน่งจเรทัพบก และ ทรงบัญชาการกรมทหารมหาดเล็ก
• พ.ศ. 2447 ได้ทรงผนวชระหว่างวันที่ 21 สิงหาคม ถึงวันที่ 11 ธันวาคม มีสมณฉายา วชิราวุโธ และ เสด็จประทับอยู่ ณ วัดบวรนิเวศวิหาร
• เสด็จประพาสหัวเมืองฝ่ายเหนือ 2 ครั้ง เมื่อ พ.ศ. 2448 และ พ.ศ. 2450 และ เสด็จประพาสหัวเมืองปักษ์ใต้ เมื่อ พ.ศ. 2452

กรมศิลปากรเล่าว่า รัชกาลที่ 6 ทรงสนพระทัยเรื่องราวในประวัติศาสตร์และในวรรณคดี มาแต่ครั้งนั้น โดยเฉพาะ ในคราวเสด็จประพาสสวรรคโลก ได้ทอดพระเนตรเตาทุเรียง แหล่งเผาเครื่องถ้วยสังคโลก ต่อมาเมื่อ เสด็จเถลิงราชสมบัติ แล้ว พระองค์โปรดเกล้าฯ ตั้งกองโบราณคดีขึ้นเป็นหน่วยงานหนึ่งของหอสมุดสำหรับพระนคร

รัชกาลที่ 6 เป็นพระมหากษัตริย์ และ พระราชพิธีบรมราชาภิเษก 2 ครั้ง

สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติบันทึกว่า สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมาร เป็นพระมหากษัตริย์ รัชกาลที่ 6 ในพระบรมราชจักรีวงศ์ เมื่อวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 ทรงพระนามว่า พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

กรมศิลปากรอธิบายว่า รัชกาลที่ 6 ทรงประกอบพิธีพระบรมราชาภิเษก 2 ครั้ง ครั้งแรก เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2453 ตามขัตติยโบราณราชประเพณี แต่งดการแห่และการรื่นเริงไว้ก่อน เมื่อครบกำหนดการไว้ทุกข์ 1 ปีแล้ว จึง โปรดเกล้าฯ ให้จัดการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกสมโภชอีกครั้งหนึ่ง มีผู้แทนจากนานาประเทศมาร่วมงานถึง 14 ประเทศ สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติระบุวัน พระราชพิธี ครั้งนี้ว่า 2 ธันวาคม พ.ศ. 2454

พระราชกรณียกิจ สำคัญในรัชกาลที่ 6

หน่วยราชการในพระองค์สรุปว่า ทรงเป็นจอมทัพนำไทยเข้าร่วมรบในมหาสงครามโลกครั้งที่ 1 จนได้รับชัยชนะ และ ทรงกำหนดพระบรมราชวิเทโศบาย ยกเลิกแก้ไขสัญญาที่ไม่เป็นธรรม กับนานาประเทศ แหล่งทางการอื่นให้รายละเอียดดังนี้

• สงครามโลกครั้งที่ 1: มีพระบรมราชโองการประกาศสงครามกับประเทศเยอรมนี และออสเตรีย-ฮังการี เมื่อวันที่ 22 กรกฎาคม 2460 กองทหารอาสาสมัครกลับถึงกรุงเทพมหานคร 21 กันยายน 2462 (กรมศิลปากร)
• นามสกุล: โปรดเกล้าฯ ให้ตราพระราชบัญญัตินามสกุลขึ้นเมื่อวันที่ 22 มีนาคม 2455 (กรมศิลปากร) ประกาศใช้ 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2456 และ ทรงพระราชอุตสาหะคิดนามสกุลพระราชทาน ถึง 6,432 นามสกุล (คลังจดหมายเหตุ อว.)
• การศึกษา: พ.ศ. 2453 โปรดเกล้าฯ ให้ตั้ง “โรงเรียนมหาดเล็กหลวง” ซึ่งพัฒนาเป็นวชิราวุธวิทยาลัย ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประดิษฐานโรงเรียนข้าราชการพลเรือนฯ ขึ้นเป็น “จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย” เมื่อ 26 มีนาคม พ.ศ. 2459 และ พ.ศ. 2464 โปรดเกล้าฯ ให้ตราพระราชบัญญัติประถมศึกษา
• การทหาร: ทรงตั้งแผนกการบินขึ้นในกองทัพบก ซึ่งขยายเป็นกองทัพอากาศในที่สุด
• สาธารณูปโภค: ทรงเปิดการประปา กรุงเทพฯ ใน พ.ศ. 2457 ทรงโปรดเกล้าฯ ให้สร้างสะพานพระรามหก ทรงเริ่มการขนส่งไปรษณียภัณฑ์ทางอากาศระหว่างกรุงเทพฯ-จันทบุรี และ พระราชทานที่ดินส่วนพระองค์ ให้สร้างสวนลุมพินี
• สัญลักษณ์และเวลา: ทรงสร้างธงไตรรงค์ ให้เป็นสัญลักษณ์ของชาติ และ ทรงเปลี่ยนการนับเวลาจากแบบไทยให้เป็นไปตามแบบสากล (สำนักงานราชบัณฑิตยสภา)

กรมศิลปากรยกข้อความที่ ทรงพระราชดำริว่า “...การศึกษาย่อมเป็นการสำคัญอย่างยิ่ง และเป็นต้นเหตุแห่งความเจริญของชาติบ้านเมือง ผู้ใดอุดหนุนการศึกษา ผู้นั้นได้ชื่อว่าอุดหนุนชาติบ้านเมือง...”

พระราชนิพนธ์ ของรัชกาลที่ 6 กว่า 1,200 เรื่อง และ พระนามแฝง

สำนักงานราชบัณฑิตยสภาระบุว่า รัชกาลที่ 6 มี พระปรีชาสามารถยอดเยี่ยมทางอักษรศาสตร์ ทรงพระราชนิพนธ์ผลงานมากกว่า 1,200 เรื่อง ทรงเชี่ยวชาญในการนิพนธ์ทั้งแบบเก่าและแบบใหม่ ทั้งร้อยแก้วและร้อยกรอง ทั้งสารคดีและบันเทิงคดี เนื้อหาครอบคลุมปรัชญาชีวิต ประวัติศาสตร์ การเมืองการปกครอง การทหาร ศาสนา ศิลปวัฒนธรรม ไปจนถึงเรื่องขบขันล้อเลียน และ ทรงนิยม นำวรรณคดีของชาติต่าง ๆ มาแปลหรือเรียบเรียงใหม่ กรมศิลปากรให้ตัวเลขว่า ได้ทรงพระราชนิพนธ์ผลงานไว้กว่า 1,236 เรื่อง

พระนามแฝง ของรัชกาลที่ 6 ที่ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงใช้ในงานพระราชนิพนธ์ ตามที่สำนักงานราชบัณฑิตยสภายกตัวอย่าง ได้แก่

• ศรีอยุธยา
• อัศวพาหุ
• นายแก้วนายขวัญ
• พันแหลม
• พระขรรค์เพชร
• น้อยลา
• รามจิตติ
• M.V. และ Carlton H. Terris

ในยุคนั้นหนังสือพิมพ์เฟื่องฟู กรมศิลปากรนับได้ 147 ฉบับ ทั้งภาษาไทย จีน และอังกฤษ และ ทรงแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกับประชาชนทางหนังสือพิมพ์ตลอดรัชกาล ใน พ.ศ. 2524 ยูเนสโกยกย่องรัชกาลที่ 6 เป็นบุคคลสำคัญของโลก ผู้มีผลงานดีเด่นด้านวัฒนธรรม ในฐานะที่ ทรงเป็นนักปราชญ์ นักประพันธ์ กวี และนักแต่งบทละคร

รัชกาลที่ 6 กับการละคร: ทรงเป็นผู้กำกับการแสดง และ ทรงร่วมแสดง

สำนักงานราชบัณฑิตยสภาบันทึกว่า รัชกาลที่ 6 มี พระอัธยาศัยโปรดการละครเป็นอย่างยิ่ง จึงทรงพระราชนิพนธ์บทละคร ไว้ทุกประเภท ทรงมีคณะละคร ของพระองค์ และ บางครั้งทรงร่วมแสดงด้วย ละครประเภทต่าง ๆ จึงได้รับความนิยมแพร่หลายในรัชสมัย

• คลังจดหมายเหตุ อว. ระบุว่า ทรงพระราชนิพนธ์บทละครพูด และโปรดให้คณะโขนบรรดาศักดิ์เปลี่ยนมาเล่นละครพูดแทน และ พ.ศ. 2454 โปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งกรมมหรสพ ขึ้นในสังกัดกรมมหาดเล็กหลวง
• กรมศิลปากรเล่าว่า ในบางคราว ทรงเป็นผู้กำกับการแสดง และ ทรงแสดงเป็นนายมั่น ปืนยาว ชาวป่าในบทพระราชนิพนธ์ เรื่อง พระร่วง เพื่อปลูกฝังความรักชาติ