รถไฟพระที่นั่ง: ประวัติตั้งแต่ทางรถไฟสายแรก พ.ศ. 2439 ถึงพลับพลาสถานีหัวหิน

รถไฟพระที่นั่ง คือ ขบวนรถไฟที่ใช้ในการ เสด็จพระราชดำเนิน ของ พระมหากษัตริย์ และ พระบรมวงศานุวงศ์ ประวัติของ รถไฟพระที่นั่ง เริ่มพร้อมกิจการรถไฟของไทย เมื่อ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงประกอบพระราชพิธีเปิดการเดินรถไฟ สายกรุงเทพฯ–อยุธยา วันที่ 26 มีนาคม พ.ศ. 2439 ซึ่งกรมศิลปากรระบุว่าตรงกับ พ.ศ. 2440 (ค.ศ. 1897) ตามปฏิทินปัจจุบัน

บันทึกประวัติ รถไฟพระที่นั่ง นี้เรียบเรียงจากบทความของกรมศิลปากร สำนักหอสมุดแห่งชาติ และหอจดหมายเหตุแห่งชาติ ข่าวที่หน่วยราชการในพระองค์เผยแพร่ ข้อมูลของจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ และบทความของศูนย์ความรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี (STKC) ซึ่งอ้างข้อมูลการรถไฟแห่งประเทศไทย วันที่ที่แหล่งข้อมูลนับปีต่างกันจะบอกไว้ทั้งสองแบบ

รถไฟพระที่นั่ง คืออะไร

เอกสารที่กรมศิลปากรและหน่วยราชการในพระองค์เผยแพร่ใช้คำหลายคำเกี่ยวกับ รถไฟพระที่นั่ง และการ เสด็จพระราชดำเนิน ทางรถไฟ ดังนี้

• รถไฟพระที่นั่ง ขบวนรถไฟที่ใช้ในการ เสด็จพระราชดำเนิน เช่น บันทึกการเดินทางไปนครราชสีมา พ.ศ. 2443 ที่ระบุเวลาออกเดินทางของ รถไฟพระที่นั่ง ไว้ชัดเจน
• รถพระที่นั่ง ในบริบทของรถไฟ คือรถที่ ประทับ ซึ่งรถจักรลากไปตามราง ราชกิจจานุเบกษา พ.ศ. 2446 บันทึกว่าเจ้าพนักงานกรมรถไฟจัด รถพระที่นั่ง ไว้ รับเสด็จ ที่สถานีบางกอกน้อย
• ขบวนรถไฟพิเศษ คำที่ใช้ในบันทึกการเดินทางไปหัวหินเมื่อ พ.ศ. 2493
• พลับพลาที่ประทับ อาคารที่สถานีรถไฟสำหรับ ประทับ ก่อนขึ้นหรือหลังลงจากรถไฟ เช่น ที่สถานีบางปะอินและสถานีหัวหิน ส่วน พลับพลาพระราชพิธี ที่สถานีรถไฟกรุงเทพฯ ใช้ในพิธีเปิดทางรถไฟ ร.ศ. 126
• สถานีรถไฟจิตรลดา จุดที่ขบวน รถไฟพระที่นั่ง ออกเดินทางจากใกล้ พระราชวังดุสิต ในการเดินทางไปมณฑลพายัพ พ.ศ. 2469

ก่อนมี รถไฟพระที่นั่ง: รถไฟจำลองในรัชกาลที่ 4

ศูนย์ความรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีเล่าว่า ใน พ.ศ. 2398 (ค.ศ. 1855) รัฐบาลอังกฤษส่งเซอร์ จอห์น เบาริง ผู้สำเร็จราชการเกาะฮ่องกง เข้ามาเจรจาแก้ไขสนธิสัญญากับไทย ต่อมามิสเตอร์ แฮรี่ สมิท ปาร์ค นำสนธิสัญญาฉบับใหม่กลับมาแลกเปลี่ยน พร้อม เครื่องราชบรรณาการ ของ สมเด็จพระนางวิคตอเรีย เพื่อ ทูลเกล้าฯ ถวาย แด่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ในจำนวนนั้นมีรถไฟจำลองย่อส่วนจากของจริง ประกอบด้วยรถจักรไอน้ำและรถพ่วงครบขบวน เดินบนรางด้วยแรงไอน้ำแบบเดียวกับรถไฟในอังกฤษ

แหล่งเดียวกันระบุว่า สมเด็จพระนางวิคตอเรีย ทรงมีพระราชประสงค์ จะให้ของชิ้นนี้เป็น เครื่องดลพระราชหฤทัย ให้ ทรงคิดสถาปนากิจการรถไฟ ขึ้นในสยาม แต่ขณะนั้นเศรษฐกิจของไทยยังไม่มั่นคงและมีพลเมืองน้อย กิจการรถไฟจึงต้องระงับไว้ก่อน รถไฟจำลองชุดนี้เก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ

จากการสำรวจเส้นทางถึงการตั้งกรมรถไฟ พ.ศ. 2430–2433

ก่อนที่ รถไฟพระที่นั่ง จะออกวิ่งได้ต้องมีทางรถไฟเสียก่อน ในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 อังกฤษและฝรั่งเศสขยายอาณานิคมเข้ามาในแหลมอินโดจีน STKC อธิบายว่า ทรงตระหนักถึงความสำคัญ ของการคมนาคมทางรถไฟ เพราะทางเกวียนและแม่น้ำลำคลองไม่พอแก่การ บำรุงรักษาพระราชอาณาเขต ทางรถไฟจะช่วยการปกครอง การตรวจตรา และการขนส่งผู้โดยสารกับสินค้า

• 16 มีนาคม พ.ศ. 2430 ลงนามจ้างเซอร์แอนดรู คลาก และบริษัทปันชาร์ด แมกทักการ์ด โลเธอร์ สำรวจแนวทางรถไฟจากกรุงเทพฯ ไปเชียงใหม่และนครราชสีมา ค่าจ้างไม่เกินไมล์ละ 100 ปอนด์ (กรมศิลปากรระบุว่าตรงกับ พ.ศ. 2431 ตามปฏิทินปัจจุบัน)
• 1 มีนาคม ร.ศ. 109 (พ.ศ. 2433) ประกาศ พระบรมราชโองการ สร้างทางรถไฟสยามจากกรุงเทพฯ ถึงเมืองนครราชสีมา
• ตุลาคม พ.ศ. 2433 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ก่อตั้งกรมรถไฟ สังกัดกระทรวงโยธาธิการ มี พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัติวงศ์ ทรงเป็นเสนาบดี และนายเค. เบ็ทเก ชาวเยอรมัน เป็นเจ้ากรมรถไฟ

การประมูลสร้างทางสายกรุงเทพฯ–นครราชสีมา มิสเตอร์ยี. มูเร แกมป์เบลล์ ชาวอังกฤษ เสนอราคาต่ำสุด 9,956,164 บาท กรมศิลปากรระบุว่าทำสัญญาเมื่อวันที่ 12 ธันวาคม พ.ศ. 2434 ทางสายแรกนี้กว้าง 1.435 เมตร

พระราชพิธี เริ่มสร้างทางรถไฟ 9 มีนาคม 2434

วันที่ 9 มีนาคม พ.ศ. 2434 (กรมศิลปากรระบุว่าตรงกับ พ.ศ. 2435 ตามปฏิทินปัจจุบัน) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินไปยังโรงพิธี ฝั่งคลองผดุงกรุงเกษมตรงท้ายวัดเทพศิรินทราวาส เพื่อ ทรงขุดดินเป็นพระฤกษ์ ทรงตักดินเทลงในเกวียน แล้วโปรดให้ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้าวชิรุณหิศ ไสเกวียนไปถึงต้นทางที่จะทำทางรถไฟ และ ทรงเทดินลงถมที่นั้น จากนั้นคนงานจึงลงมือขุดดินตามแนวที่กระทรวงโยธาธิการปักกรุยไว้

STKC เรียกงานนี้ว่า พระราชพิธีกระทำพระฤกษ์ เริ่มการสร้างทางรถไฟ ณ บริเวณย่านสถานีกรุงเทพ และระบุว่าการรถไฟฯ สร้างอนุสรณ์ปฐมฤกษ์รถไฟหลวงไว้รำลึกเหตุการณ์นี้ ต่อมาบริษัทอังกฤษผู้รับสัมปทานสร้างทางไม่เสร็จตามสัญญา กรมรถไฟหลวงจึงเลิกจ้างและก่อสร้างเอง

เปิดทางรถไฟสายแรก กรุงเทพฯ–อยุธยา 26 มีนาคม 2439

ใน พ.ศ. 2439 ทางรถไฟสายกรุงเทพฯ–นครราชสีมาเสร็จบางส่วนพอเปิดเดินรถได้ วันที่ 26 มีนาคม พ.ศ. 2439 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนิน มา ทรงประกอบพระราชพิธีเปิดการเดินรถไฟ ระหว่างสถานีกรุงเทพกับอยุธยา ระยะทาง 71 กิโลเมตร และเปิดให้ประชาชนเดินทางตั้งแต่วันที่ 28 มีนาคม เป็นต้นไป ระยะแรกเดินรถขึ้นล่องวันละ 4 ขบวน และมีสถานี 9 แห่ง ได้แก่

• สถานีกรุงเทพ บางซื่อ หลักสี่ หลักหก
• คลองรังสิต เชียงราก เชียงรากน้อย
• บางปะอิน และกรุงเก่า

การรถไฟฯ ถือวันที่ 26 มีนาคม เป็นวันสถาปนากิจการรถไฟมาจนถึงปัจจุบัน ส่วนบทความของกรมศิลปากรเรื่องทางรถไฟสายอีสานเขียนวันเดียวกันว่า "วันที่ 26 มีนาคม พ.ศ. 2439 (นับอย่างปฏิทินปัจจุบัน พ.ศ. 2440)" ซึ่งเป็นการเทียบกับปฏิทินปัจจุบัน

รถไฟพระที่นั่ง สู่นครราชสีมา พ.ศ. 2443

ทางรถไฟสายแรกสร้างต่อจากอยุธยาไปแก่งคอย มวกเหล็ก และปากช่อง จนเสร็จถึงนครราชสีมาใน พ.ศ. 2443 รวม 265 กิโลเมตร ค่าก่อสร้าง 17,585,000 บาท กรมศิลปากรระบุว่าเดิมกำหนดสร้าง 5 ปี แต่ใช้เวลาถึง 9 ปีเต็ม บทความเดียวกันยกข้อความที่บันทึก พระราชดำริ เรื่องนี้ว่า "...ทรงพระราชดำริเห็นว่า การสร้างทางรถไฟเดินไปมาในระหว่างหัวเมืองไกล เป็นเหตุให้เกิดความเจริญแก่บ้านเมืองได้เป็นอย่างสำคัญ..." และแนวทางสายนี้กำหนดตาม ประกาศพระราชกฤษฎีกา สำหรับการที่จะสร้างรถไฟ

วันที่ 21 ธันวาคม พ.ศ. 2443 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พร้อมด้วย สมเด็จพระบรมราชินีนาถ และ พระบรมวงศานุวงศ์ เสด็จพระราชดำเนินเปิดทางรถไฟสายกรุงเทพฯ-นครราชสีมา อย่างเป็นทางการ และ ประทับรถไฟพระที่นั่ง สู่เมืองนครราชสีมา เพื่อเยี่ยมราษฎรและตรวจราชการ ระหว่างวันที่ 21–25 ธันวาคม

บันทึกการเดินทางที่กรมศิลปากรอ้างระบุว่า รถไฟพระที่นั่ง ออกเดินทางเวลา 07.25 น. และถึงเมืองนครราชสีมาประมาณ 16.00 น. รวมราว 9 ชั่วโมง แวะพักที่เมืองกรุงเก่า แก่งคอย ปากช่อง และสีคิ้ว ตามลำดับ ขณะที่รถเร็วในปัจจุบันใช้เวลาประมาณ 6 ชั่วโมง

รถพระที่นั่ง ในพิธีเปิดทางรถไฟสายเพชรบุรี พ.ศ. 2446

ทางรถไฟสายเพชรบุรีเริ่มที่สถานีธนบุรี (บางกอกน้อย) ผ่านนครปฐมและราชบุรีไปถึงเพชรบุรี รวม 150 กิโลเมตร เป็นทางกว้าง 1 เมตร ต่างจากสายนครราชสีมา เริ่มสร้างปลาย พ.ศ. 2442 ทดลองเดินรถตั้งแต่ 1 เมษายน พ.ศ. 2446 ค่าใช้จ่ายประมาณ 7,880,000 บาท

สำนักหอสมุดแห่งชาติสรุปจากราชกิจจานุเบกษาว่า วันที่ 19 มิถุนายน พ.ศ. 2446 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องอย่างจอมพลทหารบก เสด็จออกทรงรถม้าพระที่นั่ง จาก พระบรมมหาราชวัง ลงเรือกลไฟชื่อชลยุทธ์ที่ท่าราชวรดิฐ ไปเทียบท่าสถานีปากคลองบางกอกน้อย แล้ว เสด็จพระราชดำเนิน ขึ้นไป ประทับรถพระที่นั่ง ซึ่งเจ้าพนักงานกรมรถไฟจัดไว้ รับเสด็จ จากนั้นขบวน รถไฟพระที่นั่ง ซึ่งรถจักรลาก รถพระที่นั่ง ไว้ ก็แล่นไปหยุดที่สถานีหน้าวัดอมรินทรารามวรวิหาร ซึ่งตกแต่งด้วยธงรูปจักรปีกและตั้ง พระราชบัลลังก์ ไว้

ตรึงหมุดอันสุดท้าย และ พระราชดำรัส เปิดทางรถไฟสายเพชรบุรี

ในพิธี พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัติวงศ์ เสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ กราบบังคมทูลรายงานการสร้างทาง จากนั้น ทรงตรึงหมุดอันสุดท้ายที่รางรถไฟด้วยพระราชหัตถ์ หน้าสถานี ขณะพระสงฆ์ 5 รูปสวดชยันโต และมีการประโคมแตรสังข์ ฆ้องชัย และพิณพาทย์ ราชกิจจานุเบกษาเล่ม 20 ลงวันที่ 28 มิถุนายน ร.ศ. 122 พิมพ์ พระราชดำรัส ตอบตอนหนึ่งว่า

"...เรามีความยินดีที่จะประกาศให้ทราบทั่วกันว่า ตั้งแต่นี้สืบไป ทางรถไฟสายนี้เปนอันเปิดให้คนทั้งปวงใช้ได้ทั่วกันแล้ว..."

หลังพิธี ขบวนรถไฟปกติที่ โปรดเกล้าฯ ให้เดินเป็นฤกษ์ แล่นจากบางกอกน้อยไปถึงเมืองเพชรบุรี ต่อมาทางสายนี้สร้างต่อลงไปจนถึงสุไหงโกลก รวม 1,144 กิโลเมตร และเปิดเดินรถตลอดสายใน พ.ศ. 2464 ใน รัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว